რომანი და სინამდვილე

რომანი და სინამდვილე

,,ხელოვნება პირადი განცდებისაგან გაქცევაა, ეს მასწავლეს ჯოისმაც და ელიოტმაც“

უმბერტო ეკო

სინამდვილის მხატვრული გარდასახვის ჟანრული საიდუმლო ლიტერატურის ამოუწურავ საიდუმლოებათა შორის უძველესია და კვლავ აქტუალური.  საინტერესოა თვითონ ჟანრის პოეტიკა, მაგრამ კიდეც უფრო საინტერესოა ჟანრის მეტაფიზიკა. იგი დაფარულია მის მხატვრულ  აგებულებაში და, თავის მხრივ,  გარეტექსტობრივ სინამდვილეში განიტოტება.

ლიტერატურული პროცესიც  იმდენადვე წარმოადგენს ლიტერატურულ მიმართულებათა და სტილთა დაპირისპირებისა თუ დაძლევის დინამიკას, რამდენადაც ჟანრულ კონფლიქტს. მხატვრული სამყაროსა  და სინამდვილის ურთიერთობებს სხვადასხვა ჟანრული სიხშირეები აქვს.  არც ერთ ჟანრში ლიტერატურა ისე არ თავისუფლდება სინამდვილისაგან, რაც ნიშნავს, – ისე ღრმად არ არის სინამდვილესთან კავშირში, როგორც რომანში. ლიტერატურული მითი (მითი, როგორც სამყაროს ქმნა) მხოლოდ რომანში იბადება. მისი კოსმოლოგია  სინამდვილის მიღმა გადის. რომანი კი არ ,,ჰგავს ცხოვრებას“, კი არ ბაძავს მას, იგი თვითონაა ,,ცხოვრება“. – სხვა ცხოვრება წარმოდგენათა  სინამდვილეში.

ლიტერატურულ პროცესთა აღსაწერად ჟანრული ნარატივი  მთავარი მაუწყებელია არა მხოლოდ ტექსტის, როგორც ჩაკეტილი, თვითკმარი სინამდვილის შესახებ, არამედ გარეტექსტობრივი, გარელიტერატურული სინამდვილისა და ლიტერატურის ურთიერთობის თვალსაზრისითაც. კითხვა: ლიტერატურა ქმნის სინამდვილეს, თუ სინამდვილე ლიტერატურას,- ტექსტის ავტონომიურობის, თუ მისი გარეგანი დეტერმინაციის  ტრადიციული და ახალი ინტერპრეტაციებით, – არსებითადაა დაკავშირებული ჟანრის საკითხთან.

რომანი ახდენს სინამდვილის პირველადი სტრუქტურის წვდომას. მისი  მბადი ელემენტია   არა სამყაროს აღწერითი ბაძვა, არამედ სამყაროს, როგორც მთელის, მაორგანიზებელი ქრონოტოპული საწყისის, სამყაროს მატრიცის გამეორება/შექმნა. მაშინაც  კი, როცა რომანი ისტორიულ წარსულს აღწერს, იგი მეხსიერების სივრცით ვერ განისაზღვრება. რომანის ,,ჟანრული ექსისტენცია“ მის ,,ჟანრულ ონტოლოგიას“ პირდაპირ არ უდრის, მასზე მეტია (და ეს განასხვავებს მას პოეტური ეპოსისაგან): რომანი ვერ იქნება სინამდვილის უბრალო  ,,ჭირისუფალი“. მისი სოციალური როლი და ძალა,  სხვა ჟანრთაგან განსხვავებით, უპრეცენდენტოდ  ღრმაა.

****

ქართული ლიტერატურის ისტორია აჩვენებს, რომ როცა  სახელმწიფოებრივ-პოლიტიკური განვითარების პროცესი წყდება და/ან კვდება, კვდება ეპიკური დისკურსიც. იგი კვდება როგორც ჟანრი, როგორც ლიტერატურის შინაგანი ტენდენცია, ან ლატენტური ფორმით, თავისებური  თვითმუტაციით განიწოვება სხვა ჟანრებში. ლიტერატურის ისტორიის ერთგვარი წაკითხვა შეიძლება იმ ,,ჩავარდნილ“ ადგილთა აღდგენით, სადაც შეიძლებოდა რომანი დაბადებულიყო. შეიძლება ითქვას, ქართულ ლიტერატურაში დიდი ხნის მანძილზე ლირიკული ჟანრის დომინანტობა პირდაპირ ავლენს ლიტერატურის  ჟანრწარმომქმნელ, ან/და გარკვეული ჟანრის დომინანტობის  ლატენტურ  კავშირებს პოლიტიკასთან, სინამდვილესთან. ე.ი. რომანი ,,არის“ იქაც, სადაც ის ისტორიულად ,,ჩავარდა.“ ლიტერატურულ პროცესთა  გეოგრაფიაში ამ ჩავარდნილ-გამოტოვებული  ადგილის ამოცნობა-ამოკითხვაც  ლიტერატურის ისტორიის ალტერნატიული წაკითხვაა, რადგან არსებობს არა  მარტო ის, რაც არსებობს, არამედ ისიც, რაც შეიძლებოდა არსებულიყო…

თუ პროცესებს უკან გავაყოლებთ თვალს, ჯერ კიდევ (და ქართულ სინამდვილეში პირველად), რუსთაველი გულისხმობდა, რომ ჟანრული არჩევანი ცნობიერების საკითხია: პოეტს ,,გრძელი ლექსები“, – მონუმენტური ჟანრი გამოსცდის, რაც ნიშნავს სინამდვილისა და ჟანრის ურთიერთმიგნებას, მიმართების კონტექსტის შეგნებას… ამ გაგებით, ჟანრი გამოხატავს ერთგვარ მეტასინამდვილეს, რომელშიც ემპირია და წარმოსახვა, ხელოვ(ა)ნება და პოლიტიკა ,,სხვადასხვა კარიდან”  შემოდიან და ერთ ტექსტურ პოზიციად ლაგდებიან.

სიჭარბე, რომელიც ასე ნიშნეულია რუსთაველის სამყაროსთვის (როგორც მატერიალური, ისე მორალურ-ინტელექტუალური), ემპირიული სინამდვილიდანაა შთაგონებული. მთლიანობის კონცეპტი, როგორც ესთეტიკური ფენომენი, აქედან წარმოშობს წარმოსახვით-ლიტერატურულ სინამდვილეს, როგორც სრულყოფილ იდეას, რწმენასაც კი, არსებული სინამდვილის (და მისი სრულყოფილების შესაძლებლობის) შესახებ. ბრძენის ირონია და ბავშვის წმინდა გულუბრყვილობა ამგვარი შესაძლებლობის მიმართ ორაზროვნად  წარმოადგენს ,,ვეფხისტყაოსნის“ დაფარულ შიგნითა მხარეს. მთელი რუსთველური ,,მაგია“  მზერაა, რომელშიც ერთნაირად და ერთდროულად კრთის ირონიისა და იმედის გამჭოლი ღიმილი… ამ აზრით, ,,ვეფხისტყაოსანი“ უფრო რომანია, ვიდრე ეპოსი…

რუსთაველმა შეძლო სინამდვილისა და ლიტერატურის (წარმოსახვითი სინამდვილის) პოლიფონიური გამთლიანება. ,,ინსტრუმენტი“, რომელზეც ეს პოლიფონია შესრულდა, ეპოსია. სინამდვილე-ცნობიერება-ჟანრი: ეს არის, პირველი,– სინამდვილის, მეორე,–ცნობიერების/წარმოსახვის  და მესამე,– ჟანრის  ერთიანობის ტრიადა,  რომელშიც იმარჯვებს ყველა ერთად და ცალ-ცალკე (რაც პოემის სიუჟეტურ აზრში ნიშნავს იმარჯვებს განგება, – პირველადი იდეალური სინამდვილე, და არა მეორადი, არასრულყოფილი რეალობა – ადამიანის მტერი წუთისოფელი).

მაგრამ მე–13 საუკუნიდან (სახელმწიფოებრივი დაცემის ხანგრძლივ პროცესში) ეპიკური აზროვნება კარგავს კონტექსტს. რუსთაველის მიმბაძველთა მარცხი (მათ შორის ისეთი დიდი პოეტისაც, როგორიცაა თეიმურაზ 1), არა მარტო მისი პოემის სიდიდით, არამედ ეპიკური კონტექსტის დაკარგვითაც უნდა აიხსნას. ვეფხისტყაოსნის გაგრძელებები ეპიკური აზროვნების ინერციაა და არა ტრადიციის დეკონსტრუქცია. ასეთი მასშტაბის ,,ამოტრიალება“ არსებულ სიტუაციაში ვერც მოხდებოდა და არც იყო მოსალოდნელი. ლოკალურ კონტექსტში კი, ,,წუთისოფლის სამდურავი“ ფილოსოფიური, ღია სივრციდან ნაციონალურ,  ჩაკეტილ  სივრცეში გადადის, შესაბამისად, ეპიკური აზროვნება ლირიკულ აზროვნებას უთმობს ადგილს.

პოეტური  ეპოსის ლირიზაციაც შუა საუკუნეების ქართული პოეზიის თავისებურებაა. პოემა კარგავს სიუჟეტს, – უმთავრეს ჟანრულ  ელემენტს, რისი საუკეთესო ნიმუშია დ. გურამიშვილის ,,დავითიანი“.  ამ ფაქტის წაკითხვა  შეიძლება ასეც: ტექსტი ისევე ვერ            ქმნის სიუჟეტს, როგორც  ბუნდოვანი და უპერსპექტივო ისტორიული სინამდვილე პოლიტიკურ და კულტურულ წრეს.

ნაციონალურ–პოლიტიკური ნარატივის მიღმა ,,დავითიანის“ მხატვრული სტრუქტურა უფრო ღრმა, დაფარულ შრეებს მოიცავს. მხედველობაში გვაქვს დ. გურამიშვილის ,,ქაცვია მწყემსის“  ეროტიულ–პაროდიული  ციკლი. ,,ქაცვია მწყემსის“ პაროდიული მოდუსი, დ. გურამიშვილის თემატურ–ვერსიფიკაციული ეკლექტიზმის დისკურსული გააზრებით, რომანისტულ ჟანრულ  ჩანასახს ამჟღავნებს. ვფიქრობ, გურამიშვილის შემოქმედებითი ანალიზი სოციო–ლინგვისტური დიალოგის, როგორც სარომანო საფუძვლის პირობის ასპექტით, უდავოდ, საინტერესოა. ამასთან, პერსპექტიულია ქართული რომანის ჟანრის ისტორიის და მისი შიგა და გარელიტერატურულ კონტექსტში გააზრების თვალსაზრისით.

დაბოლოს, თუ ჟანრის სოციოლოგიის პოზიციებზე დავრჩებით, დ.გურამიშვილის ინდივიდუალური ტალანტი ქმნის სიხშირეებს, რომელიც საჭიროებდა ისეთ სტრუქტურულ მთელს, რომელიც შეძლებდა ამ სიხშირეთა მოდელირებას, აქტუალიზაციას ისტორიის დისკურსში. ასეთ სტრუქტურულ მთელად უნდა განვიხილოთ მისი პოეტიკის დისკრეტული ბუნება. დიახ, ეს არის წყვეტისა და აცდენის თავისებური პარადოქსი, უფრო ირონია, გამოხატოს თავი, როგორც სტრუქტურული ბირთვი, როგორც პოეტური კონცეფცია, თავის თავში მატარებელი, ერთი მხრივ, კანონზომიერი და მოსალოდნელი სოციო–ლინგვისტური წყვეტებისა, მეორე მხრივ, კი მხატვრული პერსპექტივიზმის ჟანრული კოდებისა. ვფიქრობ, არაფერი ისე არ ავლენს გურამიშვილის პოეტიკის ირონიულ მოდუსს და ტექსტურ სიხშირეთა პოლიფონიას, როგორც მისი პოეტიკის ეს საფუძველმდებარე პრინციპი ორაზროვანი წყვეტებისა.

აღნიშნული პერსპექტივიზმის უახლოესი განვრცობა–გამოხატვა იყო ლირიზაცია (მე–18 ს.და 19 ს. პირველი ნახევარი), როგორც ჟანრული ტენდენცია, უფრო გვიან, –ეპიკურობა (მე–19 ს. მე–2 ნახევარი), კიდევ მოგვიანებით კი (მე–20 ს.) – რომანიზაცია.

საბოლოოდ, ისტორიულ ჭრილში რომანის განვითრების დიალექტიკა ასე შეიძლება გავიაზროთ: არსებობდა საეკლესიო პროზის ტრადიცია, რომელიც მხატვრული აზროვნების დასავლურ და საკუთრივ ქართულ (რომელიც მიუხედავად ფაქტობრივი ბუნდოვანებისა, აუცილებლადაა საგულისხმებელი) პარადიგმებზე შეიქმნა. შემდეგ პოლიტიკურ–კულტურული კონტექსტი იცვლება და თანდათან, აღმოსავლური გავლენის ფარგლებში, პროზის ტრადიციას პოეტური ცვლის; ეპიკური ესთეტიკის განვითრებაში მნიშვნელოვანი წვლილი შეაქვს ნათრაგმნ აღმოსავლურ ეპოსს. რუსთაველის  შემდეგ კი, ლირიზაციის ტენდენციის პირობებში, ეპოსს აღარ შესწევს ძალა ეპიკური მასშტაბი აჩვენოს; ამიტომ წარუმატებლობითვის განწირული რჩება რუსთაველთან (ეპიკოსთან) გაპაექრების ყოველი ექსპერიმენტი. ამგვარ ,,წარმუმატებლობაში“ ისახება ჟანრის პაროდირებისსს დისკურსი, რომლის  გამოხატულებადაც შეიძლება განვიხილოთ ვეფზისტყაოსნი გაგრძელებანი, განსაკუთრებით, ,,ომაინიანი“, დაწერილი მე–17 ს–ში ქაიხოსრო ომანის ძე ჩოლოყაშვილის მიერ. დ. გურამიშვილის პოეზია თავისი ორიგინალური პოეტიკით (ზემოაღნიშნული პაროდიული მოდუსით) რომანის განვითრების დისკურსში შეიძლება მოექცეს.

ამდენად, პაროდია, როგორც  რომანის ჟანრის ჩანასახობრივი საფუძველი შუა საუკუნეების ტექსტებში უკვე არსებობს. მაგრამ, ცხადია, ჟანრის დაბადება, სხვა წინაპირობებს საჭიროებს, უფრო მეტს და სხვას, ვიდრე ეს მხოლოდ ინდივიდუალური ტალანტია(დ. გურამიშვილი), ან  კულტურული დრეკების შედეგად გაჩენილი გარკვეული ,,გადაცდენები“, ჟანრული ტრადიციის არაცნობიერი, ან სულაც ზედაპირული ფსევდოგადალახვაა (,,ომაინიანი“).

ვფიქრობ, ზოგადი ,,რუკა“  ქართულ სინამდვილეში ჟანრისა და სინამდვილის მიმართების ისტორიული და მხატვრული ბუნების შესახებ რამდენამდე მოიხაზა. ცხადია, იგი მეტ დეტალიზაციას,  სპეციალურ კვლევას საჭიროებს. ეს მხოლოდ მონიშვნა, მოძიებაა პოზიციისა, რომელიც აჩვენებდა რომანის დიალექტიკას მხატვრულ და გარემხატვრულ სინამდვილეში.

ზოგადად, ჟანრულ არჩევანს აკეთებს ტექსტი, მაგრამ ეს არჩევანი სრულიად გაცნობიერებულია ავტორის მიერ. ჟანრს, როგორც სიცოცხლის ფორმას, შეიძლება თვითონ აქვს ერთგვარი ფსიქიკური სტრუქტურა, მაგრამ თავად მხოლოდ ცნობიერების მიერ შეიძლება იყოს არჩეული, როგორც მხატვრული ნამდვილყოფის ფორმალური სიმართლე. თუმცა, ეს არ გამორიცხავს კამათს იმ სირთულის გამო, რასაც იწვევს ხოლმე ამა თუ იმ ნაწარმოების ოფიციალური ჟანრული უწყება და მის შესახებ ავტორისმიერი ჩანაფიქრი ან განსაზღვრება.

თუ ისევ ისტორიის, ზოგადად ეპოქის ჟანრული პოტენციების თემას დავუბრუნდებით, უნდა ვთქვათ, რომ რომანი საჭიროებს გარკვეულ, მისთვის აუცილებელ სოციო–პოლიტიკურ კონტექსტს. რომანი, ეპიკური ცნობიერება შეიძლება დაიბადოს იქ, სადაც პოლიფონიის მეტი გარდაუვალობაა, ვიდრე ჩვეულებრივ ხდება ისტორიულ მსვლელობაში. ეს უკავშირდება გლობალურ პოლიტიკურ და კულტურულ პროცესებს. გარკვეულ ისტორიულ აღმართს, რომელიც სახელმწიფოებრივ გაფორმებას, ან ამგვარ პერსპექტივას გამოხატავს. ასეთი გლობალური პოზიციებისათვის ინდივიდუალური ტალანტი არ კმარა. ეს მხოლოდ ,,კრებითი ხმა“ შეიძლება იყოს, ანუ  ის, რასაც სახელმწიფოს ეძახიან…

ვიღებთ  მოჯადოებულ წრეს: ცნობიერება  – სინამდვილე,  რომანი -  სახელმწიფო. შესაძლებელია შებრუნებული წყობაც: სინამდვილე – ცნობიერება, სახელმწიფო – რომანი. რომელი რომელს წარმოშობს და განსაზღვრავს ისეთივე საკითხია, როგორც ქათამი გაჩნდა პირველად, თუ კვერცხი. შეიძლება ,,გამოსავალი“ ასეთ წყვილად გადაჯგუფებაში იყოს:  სინამდვილე/სახელმწიფოცნობიერება/რომანი, რომელიც საპირისპირო მოდელითაც წარმოიდგინება: ცნობიერება/რომანი - სინამდვილე/სახელმწიფო. აქ უკვე ,,ქათმის და კვერცხის  დილემა“ აღარაა აქტუალური. კრიზისი გარდაუვალს ხდის გარღვევას (გადარჩენას) ან სიკვდილს. მარადიული კრიზისი არ არსებობს.

****

რომანი (მითის მსგავსად)  თავის სინამდვილეს წარმოქმნის. დოკუმენტალიზმი, ფანტასტიკა, დეტექტივი, როგორც სიუჟეტური ფორმები მითიურის (წარმოსახვითის) და რეალურის მიჯნის გამოვლინება/დაფარვის საშუალებაა. უფრო სწორედ, სინამდვილესთან იმ ,,კონფლიქტური“ მომენტის მიჩქმალვის საფუძველი, რითაც არსებობს რომანი, არა მარტო როგორც  ინდივიდუალური ტალანტის ფორმა, არამედ როგორც ალტერნატივა, გზა, როგორც სინამდვილე, შესაძლებლობა, ცხოვრება.

ეპოპეის ჟანრულ საფუძველში  წარმოდგენა და სინამდვილე განსაკუთრებული ,,პოზიტივისტური სიჯიუტით“ ემთხვევა ერთმანეთს მაშინაც კი, როცა ისინი ერთმანეთის მიმართ დაპირისპირებულნი არიან. იგი, რომანისაგან განსხვავებით, თავად  კი არ წარმოადგენს მითიურ სინამდვილეს, არამედ ქმნის მას, – მითს სინამდვილისაგან და არა სინამდვილეს მითისაგან.  ისტორიის მითოლოგიზაცია (იდეალიზაცია)  პოეტური ეპოსის მიზანსაც წარმოადგენდა, განსაკუთრებით მაშინ, როცა ნაციონალური და მორალური ნარატივი დომინანტური ხდებოდა. მისი ამოცანა იყო ეროვნული  მეხსიერების აღდგენა, ან პიროვნების მორალური მრუდის მინიშნება (რაც არა მარტო მორალისტურ კონტექსტში აქცევდა მხატვრულ თემებს და ინტერესებს, არამედ პირველადს ხდიდა ამ კონტექსტს).

რომანი სამყაროს შექმნის საწყისებთან დგას, მაშინაც კი, როცა ეს საწყისი მთლიანად დესკრალიზებულია, როცა ისტორია მეტია, ვიდრე საზრისი. ეს არის საინტერესო პოზიციური სხვაობა ეპოპეასა და რომანს შორის – ეპოპეა იმახსოვრებს, ანუ აღწერითი ინსტრუმენტი მეხსიერებაა, რომანი-იმეცნებს, რაც იმას ნიშნავს, რომ კრეაციის საფუძველი სტრუქტურირების შიშველი იდეაა, რომელიც შემდგომ, ,,გზაში“ იმოსავს სხვადასხვა თემატურ და სახეობრივ სამოსელს. (უმბერტო ეკო კომენტარებში ,,ვარდის სახელზე“ წერს: ,,აღმოვაჩინე, რომ რომანს საწყის ეტაპზე სიტყვებთან საერთო არაფერი აქვს. რომანის წერა კოსმოლოგიური მოვლენაა, როგორც ,,შესაქმეში“ მოთხრობილი ამბავი“. ეკო 2011; გვ. 798)

 

აქვე ისმის ე.წ. ჟანრული იერარქიის საკითხი, რომელსაც, ძირითადად, სამკითხველო ბაზარს უკავშირებენ. თუმცა ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში ამ დასკვნას დროში გამოცდა ელის. უახლესი ქართული მხატვრული პრაქტიკა ამ თვალსაზრისით განსაზღვრის მომლოდინეა….

ეპიკური გვარის შიდაჟანრული იერარქიის საკითხი რთულია. ბელეტრისტიკა, მასობრივი ლიტერატურა და კლასიკა, – მაღალი ლიტერატურა, ხშირად, უფრო დაუწერელი კანონებით განარჩევენ თავს ერთმანეთისაგან, ვიდრე ლიტერატურული კანონით, ან სოციალიზაციის მოსალოდნელი გარანტიებით. ამიტომ რამდენადმე წინასწარგანუსაზღვრელია ჟანრთა დეფინიცია მათი იერარქიული გადაჯგუფების თვალსაზრისით. რაიმე აქსიომატური თეორიები, რომელიც ლიტერატურული ტექსტის კუთვნილებას განსაზღვრავდა, შეუძლებელია არსებობდეს. ლიტერატურა, როგორც პროცესი,  ფართო პერსპექტივებს უკავშირდება და, ამდენად, მისი დეფინიცია იერარქიულ პოზიციათა მიხედვით, მხოლოდ გარკვეულ ვარაუდთა სივრცეში შეიძლება გაიშალოს. ცხადია, ეს იმას არ ნიშნავს, რომ გონივრულ მსჯელობას მივაწეროთ, მაგალითად, ვაჟა–ფშაველას შემოქმედების, როგორც კლასიკის, პოზიციური უკუსვლა მისთვის მიკუთვნებული უმაღლესი ლიტერატურული პოზიციებიდან. თუმცა, ისიც ფაქტია, რომ ,,გველის მჭამელი“ მის თანამედროვეობაში ავტორის წარუმატებელ მცდელობად გაიგებოდა და ამ ტექსტის მხატვრული მნიშვნელობის გაცხადება მომავლის საქმე გახდა. მსგავსი მაგალითების მოყვანა მრავლად შეიძლება მსოფლიო ლიტერატურიდან. მაგრამ აქ მთავარია არა ფაქტები, არამედ მოვლენის არსი, რაც ღრმა ლიტერატურულ ანალიზს საჭიროებს როგორც ჟანრულ, ისე ლიტერატურული პროცესების სტრუქტურაში….

მიუხედავად ზემოაღნიშნული მსჯელობისა ჟანრული პოზიციების კანონზომიერებების პირობითობისა და წინასწარგანუსაზღვრელობის შესახებ, ცხადია, არსებობს მყარი პოზიციები, რომელიც არ შეიცვლება. მაგალითად, მასობრივი ლიტერატურა ვერ გახდება კლასიკა და კლასიკა – პირიქით, მასობრივი ლიტერატურა. რა თქმა უნდა, წაკითხვადობის ხარისხი არაა მაღალი ლიტერატურის აუცილებელი მარკა. ამ თვალსაზრისით აღრევის მეტი ალბათობაა ბელეტრისტიკასა და რომანს,  როგორც კლასიკურ ჟანრს შორის. მათ შორის მსგავსება–განსხვავების ზღვარი თითქოს მოჩვენებითი და მსხლტომია და სპეციალურ თეორიულ წიაღსვლებს მოითხოვს.

რომანი ჭრის, არღვევს სინამდვილეს, ბელეტრისტიკა მას მხოლოდ კმაზავს. რომანი, როგორც ჟანრი, სამყაროს და მისი თავისთავადი მორთულობის ანატომიური სტრუქტურის გახსნას ახდენს. ეს ქირურგიის რთული და პედანტური შრომაა, რომელიც ზედაპირზე ამოიტანს ხოლმე სხეულის ბიოლოგიურ სისტემას, რაც სინამდვილის, როგორც მოცემულობის, სულ მცირე, სხვა სურათს ხატავს, ვიდრე ლირიკულად განცდილი სამყაროს ბელეტრისტული მელოდრამა. ამიტომაც ლიტერატურა როგორც უტყუარობა, როგორც სიმართლე/სიზუსტე მათემატიკისა და ბუნებისმეტყველების იპოსტასს იძენს. მეტის წვდომა, მეტი ცოდნაა, მეტი ცოდნა – მეტი განცდა (უ)დანაშაულობის, რომელიც დამოკლეს მახვილივით დაეკიდა სამყაროს და რომლის მიღწევა/შეგნება  იმდენად საჭირო შეიქნა, რომ სიმართლის უსახურობის რისკიც ვერ ანელებს. 

დაბოლოს: ჟანრული იერარქიების ანალიზი, ქართული მხატვრული მასალის საფუძველზე, სამომავლო  და საშური საქმეა. მე–20 საუკუნის მანძილზე შეიქმნა უხვი მხატვრული მასალა საბჭოთა რომანის სახით. მათი სოციალური და მხატვრული კონტექსტის განსაზღვრა ლიტერატურული ტრადიციისა და ტენდენციის ჭრილში მათ ხელახალ გადააზრებასა და ახლებურ წაკითხვას მოითხოვს, რაც აუცილებლად (და)უკავშირდება მაღალი(კლასიკა), საშუალო (ასე ვთქვათ, გარდამავალი–ბელეტრისტიკა) და დაბალი ჟანრების (მასობრივი ლიტერატურა) დეფინიციის საკითხს ქართულ ლიტერატურაში…

 

*****

ახალმა რომანმა  ფართო კონტექსტით აჩვენა ლიტერატურაში მომხდარი ,,ყირამალა“. კლასიკური რომანისაგან განსხვავებით პირველადი ხდება თხრობა, სტრუქტურირება და არა – ამბავი, ისტორია. საერთოდ,  მთელი ლიტერატურული პროცესების გლობალური შინაარსი, ჟანრული გარდაქმნების საფუძველი, თხრობისა და ამბის კლასიკური ერთიანობის ისეთივე დაშლა/აცდენა  გახდა, როგორც, საერთოდ, აზროვნებისთვის და კულტურისთვის ისტორიისა და საზრისის, სიცოცხლისა და საზრისის  ერთიანობის იდეისა, რომელშიც ღირებულებითი პრიორიტეტი, ტრადიციულ გაგებაში,  საზრისს ჰქონდა მინიჭებული. სწორედ აქედან იბადებოდა კლასიკური მორალისტური კონტექსტები, რომელშიც ტრაგედიის საფუძველი სიცოცხლის აზრის დაკარგვა იყო, როცა გმირი მორალურად კარგავდა თავს (ქართულ ლიტერატურაში კლასიკური ნიმუშია ა. წერეთლის პოემა ,,გამზრდელი“).

ჭეშმარიტების დესაკრალიზება ლიტერატურას ათავისუფლებს მორალური ვალდებულებებისაგან, უფრო სწორედ, იმ ვალდებულებებისაგან, რომელიც გარეტექსტობრივ სინამდვილეში ძევს.  ეს არ ნიშნავს, რომ ლიტერატურას თავისი თავის იქეთ აღარაფერი ესაქმება. ის ქმნის ამგვარ ილუზიებს, მაგრამ, სინამდვილეში, შეიცვალა ინტერესის შინაარსი. თუ ტრადიციული აზროვნება დაკავებული იყო ჭეშმარიტების ამოცნობით,  აბსურდის ამოცნობა შეუძლებელია, მას უნდა ეთამაშო. ეს ცეცხლთან თამაშის სერიოზულობაა, რომელშიც საკუთარი თავის დაკარგვა-პოვნა, სიკვდილ-სიცოცხლე მეტამორფოზებია, ისევე როგორც ღმერთის სიკვდილი სამყაროსთვის, ავტორისა – ტექსტისათვის. რომლებიც სიკვდილის მერე იწყებენ ნამდვილ/ახალ  არსებობას…

ცვლილებები, რომელიც რეალობაში ხდება ლიტერატურასაც ავალდებულებს შეიცვალოს. ჟანრების უცნაური მეტამორფოზები, ექსპერიმენტები ამის შედეგია. ცვლილებას განიცდის ჟანრთა ,,პოლიტიკური რუკაც“. რომანიზაცია საერთო ლიტერატურული ტენდენცია ხდება: ტრადიციის დეკონსტრუქციის საერთო კულტურული პროცესისათვის  ეპიკური თვალი ფილოსოფიური პრიზმაა, რომელშიც სინამდვილე გარდატყდება. ასეთ დროს ეს პრიზმა ჭვრეტის საყოველთაო ინსტრუმენტი ხდება.

როგორც მ. ბახტინი აღნიშნავს, ,,რომანი თანამედროვე სამყაროსათვის უნდა გახდეს ის, რაც იყო ეპოპეა ძველი სამყაროსათვის“ (მ. ბახტინი 1975). მართლაც, დღეს რომანის მხატვრული (და სოციალური) ძალაუფლება დიდია. იგი სხვა  ჟანრებს  თავისი  ბატონობის  ორბიტაზე განათავსებს – წარმოქმნის, მონიშნავს ლიტერატურული პროცესების ერთიან სივრცეს, კონტექსტს; შეიძლება ითქვას, რომანი, როგორც დირიჟორი, საერთო ლიტერატურულ ჰარმონიაში აქცევს პროცესებს, რაც ნიშნავს, რომ  სხვა ჟანრები მეტად პოულობენ კუთვნილ პოზიციათა ზუსტ მდებარეობას, თავიანთ სიმართლეს (საკუთარ დროს და ადგილს) ტრადიციისა და თანამედროვეობის კონტექსტში. ესაა თანამედროვე ლიტერატურულ პროცესთა ჟანრული პოლიტიკა, რომელიც, როგორც ნებისმიერი  პოლიტიკა, ცვალებადია და პირობითი.

სერიოზულობა, ინტელექტუალური სიმძიმე, რომელიც მაღალ ლიტერატურულ ჟანრებს ახლდა, ელიტარულობის მარკა იყო. მის გვერდით ფოლკლორი, ჟანრული სისადავით, კარნავალური სიმსუბუქით, თამაშებრივი ბუნებით, სივრცულობით, თავის კულტურულ კონტექსტს ქმნიდა.  მათი დიქოტომია კი მხატვრულ პერსპექტივაში საერთო სააზროვნო  ნიადაგს წარმოქმნის (ამ ნიადაგის დრო-სივრცული (ელიტარულ-ხალხური)  განვრცობის სრული მასშტაბით ათვისების საუკეთესო ნიმუში,  ისევ ,,ვეფხისტყაოსანია“).

ახალი  რომანი  ამთლიანებს ელიტარულ და დემოკრატიულ კონტექსტებს. აქედანაა მისი ჟანრული ეკლექტიკაც: თანამედროვე რომანში მასობრივი ლიტერატურისთვის დამახასიათებელ ჟანრულ სიცხადეს ერწყმის მაღალი ლიტერატურის ჟანრული ბუნდოვანება, რაც მკითხველში იწვევს  გარკვეულობის მოლოდინის (არა)უსიამოვნო იმედგაცრუებას.

ახალი ლიტერატურული ტენდენციები აჩვენებს, რომ ლიტერატურა ,,კეთდება“ ან უკვე არსებული მკითხველისათვის, მყარად გაფორმებული სამკითხველო სტერეოტიპისათვის, ან იგი ქმნის ახალ მკითხველს, ახალ კულტურულ სივრცეს, რომელიც ძველ სტერეოტიპებს (ჩა)რეცხავს. ახალი პოეტური ტენდენციები აქ მეტ ბუნებით  უკომპრომისობას ავლენენ. რომანის ჟანრული სტრუქტურა, ამ მხრივ, უფრო კონფორმისტულია. მაგრამ ეს მხოლოდ ,,უკუსვლის“ სიმულაციაა, რომელიც ,,წინ მოძრაობას“ (გადა)ფარავს.

ჟანრული თამაშის წინაუკმო მოძრაობებში მოხდა რომანის ცვლილება, რაც არა არის განპირობებული მხოლოდ ,,ბაზრის დემოკრატიით“.

უახლეს ქართულ პროზაში არსებობს დათო ბარბაქაძის ,,აქილევსის მეორე ქუსლი“(1992–1998). ტექსტი რომანის ჟანრს განეკუთვნება, ამასთან იგი ჟანრის (დე)კონსტრუქციის უნიკალურ შემთხვევას წარმოადგენს. ირონია, უფრო ზუსტად, ჟანრული თვითირონია ტექსტის ფორმალური თვითდამოკიდებულების, – უკიდურესი სერიოზულობის, – გამოვლინებაა. ეს არის ერთგვარი თამაში ფორმასა და შინაარსს შორის, რომელშიც  იგებს ტექსტი.

ვფიქრობ, ეს ტექსტი არა მარტო ჟანრის განვითარების, არამედ სინამდვილისა და ლიტერატურის ჟანრული მიმართების შესახებ განსაკუთრებით ღრმად იუწყება. ამ მიმართებას (სინამდვილე და ლიტერატურა), ისევე როგორც ნებისმიერ ურთიერთობას, ისტორიზმის თვალსაზრისით თავისი კოორდინატები აქვს. ,,აქილევსის მეორე ქუსლი“ რომანის ჟანრულ დიალექტიკაში ზუსტ კოორდინატად მიგვაჩნია. ისტორია ნიშნავს მოვლენათა მთლიანობას. რომანის ჟანრული ისტორია ლიტერატურისა და სინამდვილის  გადაკვეთის მოცემულ ნიშნულს ვერ გამოტოვებდა. ამ ადგილის დაკავების არა ერთი სპეკულაცია განხორციელდა, მაგრამ ეს სიცარიელე ,,აქილევსის მეორე ქუსლმა“ ამოავსო.

ავტორი წერს: ,,მე ვფიქრობ, შესაძლებელია წერო დიდხანს, ნაწყვეტ-ნაწყვეტად, მერე თავი მოუყარო ამ მთლიანობებს და დაარქვა რომანი. მაგრამ ეს მხოლოდ მაშინ არის შესაძლებელი, თუ მართლა ფიქრობ, რომ მთლიანობის ეს ნაკრები რომანია…“ ,,ეს არც ანტირომანია, არც არარომანი. ესაა რომანი მხოლოდ იმიტომ, რომ ავტორმა ასე გადაწყვიტა. ღიმილისმომგვრელი მოტივაციაა?  მხოლოდ იმიტომ, რომ არაა სასაცილო. მე რომ ურიცხვი თანამდროვე რომანი დამერაზმა ჩემი ტკბილი სურვილის და მონდომების გასამართლებლად, აი, ეს კი მართლა სასაცილო იქნებოდა, ხომ მეთანხმებით?“ (დ.ბარბაქაძე, 2000; გვ 123, 160).

(ამ სრულიად ,,არასერიოზულ“ განმარტებაში სადღაც შიგნით, ჩაგდებულ/გადაგდებულია მდოგვისხელა მარცვალი (გნებავთ, ,,ჭეშმარიტების ჭია“), რომელშიც ჟანრის (დე)კონსტრუქციის კეთილშიბილი იდეა ბარტყობს. ყოველი ლიტერატურა, რომელიც ამ ელემენტს ატარებს (და ასეთი ლიტერატურა ყოველ დროში არსებობს)  თავისი არსით მოდერნისტულია, რაც ნიშნავს, რომ ირონიულად ,,ამაღლებულია“ ტრადიციაზე).

საინტერესოა რომანის ენობრივი კონსტრუქცია, რომელიც სინამდვილის (უჩვეულობის) აღმწერია.  აბსურდის  პირისპირ ენასთან წარმოებულ თამაშში მას (ენას) გრამატიკის ჩვეული სამოსელი ეხდება. კომუნიკაციური მარცხი გართობა და სახალისო მიზანია. მარცხის სიღრმის მოხელთება – გართობის სერიოზულობის საფუძველი. მხატვრულ წარმოდგენათა  ტრადიციული სტრუქტურის რღვევის ამ აპოკალიფსურ დამოკიდებულება-სპექტაკლში, არამეორეხარისხოვან (მაგრამ არაპირველხარისხოვან) როლს თამაშობს ,,გარდაცვლილი ჭეშმარიტება“, რომელიც მარადუხრწნელობის კეთილსურნელებით ორაზროვნად თამაშობს თავისი სიკვდილისა და მარადიული სიცოცხლის ორმაგ როლს.

მთელი ამ თემატური სირთულის გამოხატვა რომანში ,,აქილევსის მეორე ქუსლი“  სხვადასხვა მეტყველებებს, სოციოლექტებს ეკისრება. აქ სინამდვილისა და ცნობიერების  ურთიერთმიმართება ენის ,,ფრონტზე“ დგინდება და მიმდინარეობს. სხვადასხვა მეტყველებათა თანაარსებობით, რომელშიც არცერთია დომინანტური,  ეტალონური საზომი, როგორც საზოგადოებრივი შეთანხმება სამეტყველო ნორმის შესახებ, უქმდება.

რომანში  ,,აქილევსის მეორე ქუსლი“  არ არის კლასიკური სიუჟეტური წრე. ეს არ ნიშნავს, რომ იგი საერთოდ არ არსებობს. სიუჟეტი წარმოსდგება, როგორც ტეხილები. სხვადასხვა ნოველათა ერთიანობა, რომელსაც ავტორი წარმოიდგენს როგორც რომანს, კლასიკური წრის ფრაგმენტაციაა, რაც სწორედ რომანის შიგნით ხდება და მხოლოდ აქ შეიძლება მოხდეს. ამიტომაცაა იგი რომანი: ეს ნიშნავს,- ტექსტს ,,დაემართა“ ის, რაც შეიძლება ,,დამართნოდა“ მხოლოდ რომანს, ანუ მომხდარიყო მხოლოდ რომანის ჟანრულ სტრუქტურაში.

სხვადსხვა სოციოლექტთა არაორგანული ბმა აღწერს სინამდვილის, – საგნებისა და მოვლენების,  სწორედ ასეთსავე ქაოტურ, მექანიკურ გვერდიგვერდმდებარეობას. აქ ნებისმიერ მოვლენას, ისევე როგორც ტექსტში ნებისმიერ სოციოლექტს შეიძლება გადაუნაცვლო ადგილი ისე, რომ ამით არაფერი დააკლდეს მთლიანობას როგორც ტექსტურ, ისე გარეტექსტობრივ სინამდვილეში, რადგან ისეთი არამექანიკური სინამდვილე, რომელიც ესოდენ მგრძნობიარე იქნებოდა ნებისმიერი ავანტიურიზმისა და მოძრაობითი ექსპერიმენტებისათვის, სამწუხაროდ,  არ არსებობს.

სამაგიეროდ, არსებობს შეთანხმებათა სისტემა, რომელიც ადგენს ეტალონურ ნორმებს, რაც წარმოადგენს ,,სინამდვილის“ მაორგანიზებელ, ,,არამექანიკურ“ ელემენტს. მაგრამ სინამდვილე, რომელიც  სოციალურ შეთანხმებათა შინაგანი (მუნჯი) კანონის ძალით არის ქმედითუნარიანი და უსაფრთხოებით  გარანტირებული დაწერილ კანონთა ძალით, თავის საფუძველში არის მექანიკური და შინაგანად ეფუძნება სოციალური ძალაუფლების რეალიზაციის ფენომენს, რომელიც გამოდევნის, გამორიცხავს წესრიგის ყოველგვარ სხვა  ალტერნატივას, რომელიც, როგორც განდევნილი და ,,მიწაში“ ღრმად დამარხული, ჩვენს ფეხქვეშ ნელი მოქმედების ნაღმებად გვავარაუდებინებს არსებობას… ჩვენ სწორედ ,,გაუთვალისწინებელი“ საფრთხეების სამყაროში ვცხოვრობთ, სამწუხაროდ, (იქნებ, საბედნიეროდ) ამგვარი უსაფრთხოების დამზღვევი სერვისი არ არსებობს. სინამდვილის  მთავარი აზრი და შინაარსი სწორედ ამგვარი აფეთქების გარდაუვალობაა…

მაშასადამე, გვინდა, თუ არ გვინდა, არსებობს სიმართლე, მაგრამ მას ლიტერატურაში არაფერი აქვს საერთო იურიდიულ და მორალურ მნიშვნელობასთან. სიმართლე ლიტერატურაში არის სიზუსტე. ეს ის ,,ადგილია“ ლიტერატურისთვის, სადაც მოიხელთება სამყაროს გარკვეული მყარი სურათი, რომელიც არა თუ არ გამორიცხავს, არამედ გულისხმობს მის დინამიურ ბუნებას, მეტიც ამ სიმყარეში აითვლის შესაძლებლობათა უსასრულობას, აცდენებისა და ბზარების დრამატიზმს, რომელიც მარადისობის ესენციებს ვე(ღა)რ იჭერს….

ჟანრთა სამყაროში ამ სიზუსტის გამშლელი რომანია. სხვა ჟანრებში იგი მეტნაკლებად რჩება შემოქმედებით იმპულსად და, ძირითადად, ემოციურ-აღწერითი სინამდვილის ფარგლებს მოიცავს. დეტალებში უკიდურესი შესვლისა და მისი პერსპექტივაში გაშლის შესაძლებლობა რომანს ათავისუფლებს  როგორც აღმქმელის, ისე ავტორის  პერსონალურობისაგან, საიდანაც იბადება ყოველგვარი სუბიექტურობა. რომანი, როგორც სამყარო, ყოველთვის რჩება ობიექტურ სამყაროდ, რომელსაც კარი არა აქვს: იგი იმდენად ღიაა, უკედლო, რომ დახურულია ყოველგვარი სუბიექტური შეჭრის გმირობისათვის. 

*****

დაბოლოს, რამდენიც არ უნდა ვისაუბროთ კლასიკური და ექსპერიმენტული რომანის სხვაობაზე, ფაქტია, რომ რომანი, როგორც ჟანრი სწორედ კლასიკური ფენომენია. თუ კი მისი ადგილი დღეს არის, ან არ არის, ეს სწორედ მისი კლასიკურობის დამსახურებაა. რას ვგულისხმობთ კლასიკურობაში? – ბინარულობას, როგორც კლასიკური აზროვნების საფუძველს, რომელიც რელიგიურ პარადიგმებთან ერთად გაქრა, მაგრამ რომანში მაინც მუშაობს. ამ აზრით, იგი, ისტორიულად, სტაბილურად უცვლელია. ბინარულობა რომანის მბადი სტრუქტურის ნაწილია, ამიტომ იგი ძნელად გამოსაცალკევებელია: ის მის საყრდენში, სტრუქტურის ძირისძირშია ჩაკირული და ლატენტურად მუშაობს. შეიძლება მოხდეს მისი ირონიზება, პაროდირება, მაგრამ არც ერთ შემთხვევაში არ ქრება. იგი ყოველთვის მასშია.

დასავლურ ლიტერატურაში რომანის დაბადება ბინარულობის პაროდირებით იწყება. ან– პირიქით: ბინარულობის პაროდირება იწყება რომანით. ეს არის სერვანტესის ,,დონ კიხოტი“. მასში პაროდირება  კულტურის, სინამდვილის დეკონსტრუქციას გამოხატავს.

მტერ-მოყვრის დიქოტომია ქრისტიანობამ გააუქმა. ქრისტიანისთვის ,,მტერი“ ფენომენალურად არ არსებობს, ის შეიძლება იყოს მხოლოდ სიტუაციური მოცემულობა, რომელიც უნდა დაიძლიოს ,,მოყვრობაში“ – უპირობო სიკეთეში.

პოლიტიკურადაც მტერი ფიქციაა, რომელიც საჭიროებს სიტუაციურ ნამდვილობას/გაფორმებას. აქ არ მოვყვებით მაგალითებს ამგვარი ფიქციონალიზმის როლის შესახებ ისტორიაში (თუნდაც უახლესში და საკუთარში…).

თუ რელიგიურ კონტექსტში გადავაგდებთ საუბარს: მტრობა ბოროტების ველია, რომელსაც აქვს სამართლიანობისა და წესრიგის საკუთარი ექსისტენცია, გნებავთ საკუთარი მენეჯმენტი, რომელსაც საკმაოდ ძლიერად ლობირებენ ,,ქვემოდან“ : ). ნამდვილი ომი სწორედ ქვესკნელისა და ზესკნელის ძალთა ომია. როცა სამყარომ ამგვარი მისტიკური ომის რწმენა დაკარგა, როცა გავიდა სიკეთისა და ბოროტების მიღმა, საიმედო იმორალიზმის ნაცვლად დაკანონებული ამორალიზმი შეგვრჩა, რომელშიც ნებისმიერი ადამიანური სურვილი თუ ოცნება ,,თავისუფალი ნების“  ხელშეუხებლობის  იმუნიტეტითაა დაცული. ამიტომაცაა, რომ ადამიანის შინაგანი ცხოვრების სიღრმე მელოდრამატულობამდე დავიწროვდა, რაც იმას ნიშნავს, რომ მას აღარა აქვს ტრაგიზმის არავითარი სანუგეშო პერსპექტივა.

ქრისტიანობამ მტერი მოსპო. ოღონდ იგი მოისპო არა სახარებისეული შინაარსით. უპირობო და უპიროვნო სიყვარულში მტრის დაძლევის იდეა ასე მარტივად და სწორხაზოვნად არ შესულა ისტორიაში: მტრის იდეა ჯერ პოლიტიკამდე ,,დავიწროვდა“, ხოლო შემდეგ  ,,მშვიდობამ“  ეკონომიკის ძალაუფლებაში დაიწყო საკუთარი ზეიმის აღნიშვნა ეკონომიკური წესრიგითა და ბაზრის სამართლიანობით.  სადაც ეკონომიკის ძალაუფლებაა, იქ ,,მტერი“ აღარ არსებობს. ფული სპობს ბინარულ ოპოზიციებს: მტერსა და მოყვარეს, მაღალსა და დაბალს, ზეცასა და მიწას და ამ მოსპობას აფუძნებს სრულ მორალურ განურჩევლობაზე, როცა  ამგვარი სამართლიანობისადმი ყოველი ეჭვი და ხინჯი გულში, დიდი ცოდვა და დანაშაულია პოლიტკორექტულობის წმინდა მითის წინაშე.

რა არის დონ კიხოტის ტრაგედია? მას სინამდვილეში არა ჰყავს მტერი,- აი, ეს! ის რეალურად მხოლოდ წიგნებში არსებობს. მტერი ისეთივე ფიქციაა დონ კიხოტისათვის, როგორც მთელი ჯვაროსნულ-რაინდული მოძრაობისთვის. პაროდირების საგანი სწორედ ეს უსაგნობაა, ეს ფიქციონალიზმი, ეს ტყუილი, ეს საკუთარ თავში შეშლილობაა, რაც უნდა მოდიოდეს წერის, თხზვის უუნარობისაგან, შიშისაგან, რასაც დონ კიხოტი მიჰყავს ფათერაკებიანი მოგზაურობის ავანტიურამდე. წერის კონსტრუქციულობასა და რაციონალიზმს ცვლის მოქმედების არაკონსტრუქციულობა და ირაციონალიზმი, ხოლო თავად ავტორი (სერვანტესი) უბრალო დოკუმენტალისტად, ამბავთა შემგროვებლად მოგვეწოდება. ტექსტის ამ შრეზეც წერისა და მოქმედების დიქოტომიაა ნაგულსხმევი. რაც წერამდე არ მიდის სიგიჟეა და ბოდვა. მსმენელობა, მკითხველობა წერის გარკვეული ინსტანციაა – ცხადია, უფრო დაბალი. ამ ინსტანციაზე წარმოადგენს თავის თავს სერვანტესი (რუსთაველიც: ,,ესე ამბავი სპარსული, ქართულად ნათარგმანევი…“), თუმცა საბოლოოდ ,,გამოვიდა“, რომ მან საკუთარ თავს აჯობა – შეძლო (ჩა/გადა)წერა.  ამდენად, დონ კიხოტი ყველა დაწერილ და დაუწერელ წიგნზე თანამედროვე და რეალისტური წიგნია (უტყუარობის აზრით).

(რუსთაველის მხატვრული ,,ალტერნატივა“  ბინარულობის პირველქმნილი, მისტიკური პლანით ჩვენებაა: აქ ბოროტება გატანილია გარეთ–ექსისტენციის მიღმა, და ამ გარეყოფნით ნაჩვენებია მისი რეალური არსებობის მარადიული საფრთხე. ამიტომაც ბოროტ  მისტიკურ ძალასთან (ქაჯებთან) მებრძოლი რაინდები შეშლილები კი არა, კოსმიური სიბრძნის მატარებელი რაინდები არიან, რომელთა სულიერი მოძრაობა არა წიგნებიდან ამოკითხული ცოდნით, არამედ საკუთარი თავის ცოდნით იმართება, რაც იმას ნიშნავს, რომ მათ გარშემო არსებული სინამდვილე კომფორტულია ამგვარი ძიებებისათვის, ამგვარი ცოდნის შექმნისათვის. თუ ემპირიულ კონტექსტში გადავიტანთ საუბარს,  ამგვარი ,,კომფორტის“ დასტურად თვითონ პოემის შექმნის ფაქტი გამოდგება. თუმცა სიუჟეტური სიმეტრია სამართლიანობისა და უსამართლობის შესახებ – არაბეთი/ინდოეთი, ამგვარი იდილიის მიმართ ორაზროვნად და ირონიულად იკითხება… )

….თუ მოქმედება მხოლოდ სიკეთისა და ბოროტების ასპექტში იძენს აზრს, ამგვარი ლოგოცენტრიზმი წერის ფუნქციასაც  კლასიკურ ბინარულ ფიქციონალიზმად განსაზღვრავს. ეს კონტექსტი ლიტერატურამ კბილივით მოიცვალა. ბუნებრივია, კლასიკური ლიტერატურის მორალისტურად მოწყობილი სტრუქტურა სინამდვილის ცვლილება-გაუმჯობესებას გულისხმობდა. სოციალური და სამართლებრივი დემოკრატიზაციის პოლიტიკური დინამიკა ლიტერატურას ათავისუფლებს სინამდვილის მეურვეობისაგან.  აქედან: ლიტერატურა დაუბრუნდა თავის თავს – თავის ენას;  ენას, რომელიც ყოველგვარი გონივრული კომპრომისისა და შეთანხმების მიღმაა, თვით გრამატიკის საყოველთაო წესებისაგანაც კი. ჭეშმარიტების (შინაარსის) წიაღიდან  ენის (ფორმის) წიაღში გადასული, იგი  არსებობს უნივერსალური, იდეალური კომუნიკაციის, იდეალური აღმქმელისათვის და მისი ძალით. ამგვარი იდეალიზმი ლიტერატურის ახალი მეტაფიზიკაა, გნებავთ,– ახალი ცრურწმენა.

ქართული ლიტერატურული პროცესი განვითარების ზოგად ჭრილში ცვლილებათა ამ დიალექტიკას გამოხატავს, რის შესახებაც ზემოთ, როგორც ტენდენციებზე, რამდენადმე ვისაუბრეთ.

******

დასასრულ, მთელი ამ ტეხილი ესეისტური მსჯელობის ამოსავალი, შიგნითა  მხარე იყო განცდა, რომლის სიზუსტე, ალბათ, იმდენად წამიერია, შესაძლოა სიმართლეს აქცევდეს საკამათოდ:

თუ (როცა) ლიტერატურა სინამდვილეს  სრული განვრცობის  მასშტაბით (და)ეუფლება, სოციალური და საზოგადოებრივი ცხოვრება და ცნობიერებაც (გა)თავისუფლდება იმ ლატენტური ზემოქმედებისაგან, რომელსაც (თითქოსდა კულტურული გამოვლენის ფაქტით) მხატვრულად ვერრეალიზებული ენერგია ახორციელებს ცხოვრებისა და აზროვნების ფორმებზე მისი პოეტიზაციის გზით… მეორე მხრივ, თუ სინამდვილე არ (და)ტოვებს ადგილს ლიტერატურული განვრცობის ასეთი საფრთხეებისათვის, ლიტერატურა თვითონ (წა)შლის ზღვარს სინამდვილესთან მისგან სრული ალტერნატიულობისა და ამგვარად განდგომის საშუალებით. ეს ლიტერატურასა და სინამდვილეს შორის ტერიტორიისა და მიჯნის შეგნების მარადსადავო საკითხია. ვფიქრობ, რომანი წარმოადგენს აღნიშნული გამიჯვნა–ალტერნატივის ჟანრული სინამდვილის ყველაზე ფართო ველს. თუმცა ამ ველის პერსპექტივა, როგორც არც ერთი სხვა,  ემოციური ტყვეობისაგან გათავისუფლებას მოითხოვს.  ეს ის ამოცანაა, რომელიც  ლიტერატურასა და სინამდვილეს  მათი ბუნებრივი გეოგრაფიის მიმართულებით გადაანაცვლებს და ახალ სუნთქვას (გა)ხსნის ნამდვილყოფის  რეალური და წარმოსახვითი ფორმებისათვის, – ახალი სინამდვილისათვის….

დაბოლოს, ლიტერატურა სინამდვილეა, სინამდვილის ბაძვა, – მისი სიღრმე და შესაძლებლობა. გაღელვებდეს სინამდვილე, ნიშნავს გაღელვებდეს ლიტერატურა და პირიქით: გაღელვებდეს ლიტერატურა, ნიშნავს გაღელვებდეს სინამდვილე… წინამდებარე წერილის ესეისტური ლოგიკა საკითხთა დასმის პრეტენზიით შემოიფარგლებოდა. იგი მონიშნავს მხატვრული და არამხატვრული დონეების გადაკვეთის აქტუალურ პუნქტებს. თეორიული ქსოვილი ავტორებთან, ტექსტებთან შინაგანი დიალოგის გაგრძელებაა. თითქოს ერთგვარი ცურვაც (როგორც ტექსტთან მისვლის საშუალება) ჰერმენევტიკულ სისტემათა ზღვაში. ამგვარი დიალოგის ინტიმურობა, ბუნებრიობა, ვფიქრობ, ათავისუფლებს ციტირების, – ,,ჩემისა“ და ,,სხვისის“ დემარკაციის უხერხული პატიოსნებისაგან, რადგან არაფერი ჩვენს უკიდურესად გამჭოლ თანამედროვეობაში  ისე საეჭვო არ არის, როგორც ამგვარი პატიოსნება,– არ გამეორდე.

ბათუმი, 2012

 

 


ვერაგობა და/თუ სიყვარული

 

 

(წინასიტყვაობა დათო ბარბაქაძის ესეს, ,,ტრფობა წამებულთა”, გერმანული გამოცემისთვის)

 

 

„ტრფობა წამებულთა” არაა ჩემი გაბედულების საბუთი, ის ნებისმიერი გაბედულების უსაზრისობის ხაზგასმა და მრავალმხრივ დაქსაქსული ჩემი გაბედულების დასასრულია, ესაა ყოველი შესაძლო გაბედულების თავმოყრა უსასტიკეს (და არა უკიდურეს) რეალობაში, ნატურალიზმის გადაქცევა მეტაფორად, საიდანაც გასაძვრომები არ არსებობს. ჩემი შინაგანი ცხოვრების ყველაზე უფრო დრამატულ წუთებში, ეს ნაწარმოები მოულოდნელად უჩინარდება, საერთოდ ქრება და აღარ არსებობს, მერე თითქოს არსაიდან ჩნდება, თავის თავს პარადოქსულად აღმომაჩენინებს და უჩვეულო სიამოვნებას განვიცდი იმის გამო, რომ ამ ტექსტის ავტორი მე ვარ. ეს არაა აღტაცება, სიხარული, ბედნიერების განცდა. უბრალოდ, ესაა შვება, რომელიც, შესაძლოა, სულაც არ იყოს მოკლებული მაზოხისტურ თვითგვემას, გაჯერებულს მეტად უსიამო ვნებით, გაორებული ტკბობის ყოველთვის ხელახლა განმეორებადი პროცესით, რომელიც ყოველთვის ხელახლა ინახება”.

 

დათო ბარბაქაძე, 1998 წელი

 

 

დათო ბარბაქაძის ესე ,,ტრფობა წამებულთა” გასული საუკუნის 90-იან წლების დასაწყისში დაიწერა. ტექსტს მაშინვე მოჰყვა დიდი ხმაური. ინტელექტუალურ წრეებში კარგად ახსოვთ ტექსტის პრეზენტაციისას პუბლიკის ერთი ნაწილის მიერ დატოვებული უნივერსიტეტის სააქტო დარბაზი და ნეგატიური კრიტიკა. ბევრისთვის დღესაც გაუგებარი რჩება ამ თხზულების მხატვრული მნიშვნელობა და მისი ადგილი ლიტერატურულ პროცესში. სამკითხველო სტერეოტიპი, რომელიც თავისი ბუნებით კონსერვატულია, შეუვალი აღმოჩნდა ამ ტექსტის მისაღებად.

ეს სტერეოტიპი მხოლოდ სოციალურ და ინტელექტუალურ წრედს არ ქმნის, არ არის უბრალოდ მხატვრული გემოვნებისა და კულტურის გამოხატულება. იგი სპეციფიკურ კულტურულ-იდეოლოგიურ კლიმატში ყალიბდება, რომელიც ადამიანის მხატვრული აღქმის ჰერმეტიზებას ახდენს, რაც აქვეითებს მის ინეტელექტუალურ იმუნიტეტს და მგრძნობიარეს ხდის მას ,,სხვა”, საეჭვო მიმართულებით…

საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ საქართველოში ახალი პოლიტიკური და კულტურული იდენტობის ძიება მწვავე შიდა და გარე პოლიტიკურ პროცესებს უკავშირდება. შეხედულებათა და ინტერესთა კონფლიქტი სამოქალაქო დაპირისპირებამდე გამწვავდა. შეიძლება ითქვას, ეს იყო თვითგანადგურების ტალღა, რომელიც შედეგად მოჰყვა საქართველოს, როგორც დამოუკიდებელი ქვეყნის, პირველ ნაბიჯებს…

ამ დროს იქმნება დათო ბარბაქაძის ,,ტრფობა წამებულთა”. მწერალი ლაშა ბუღაძე ამ ტექსტს შემდეგ კონტექსტში განიხილავს: ,,თავდაპირველად იყო დამოუკიდებლობა. შემდეგ იყო დათო ბარბაქაძის ,,ტრფობა წამებულთა” და პირველი ომი” (,,ცხელი შოკოლადი”, 2010, მაისი). ასევე: „ვფიქრობ, რომ თანამადროვე ქართული ლიტერატურა სწორედ ამ ტექსტით იწყება” (,,ცხელი შოკოლადი”, 2010, 63). არ იქნება გადაჭარბება, თუ ვიტყვით, რომ, ,,ტრფობა წამებულთა” იყო ნაღმი, რომელზეც დასანგრევი უნდა დანგრეულიყო და გადასარჩენი გადარჩენილიყო. Aამ თვალსაზრისით, ტექსტი, მთელი თავისი ,,შეუწყნარებელი” არსებობით, დაფარულ მხატვრულ სიღრმეებში მეტ ოპტიმიზმს ავლენს, მეტ ნდობას უცხადებს საკუთარი ლიტერატურული და კულტურული ტრადიციის სიცოცხლისუნარიანობას, ვიდრე მისი ,,კრიტიკოსები”…

ლიტერატურა საქართველოში სინამდვილის რაციონალიზების, თვითანალიზის როლს დომინანტურად ასრულებდა. ამ მხრივ მან ისტორიულად შეითავსა ფილოსოფიის ფუნქცია, რომელიც მას (ფილოსოფიას) სწორედ სინამდვილის რაციონალიზების, ერთგვარი ინტელექტუალური მენტორის როლში წარმოადგენს და რომელიც მას საქართველოში არა ჰქონია…

პოლიტიკის ავტორიტეტს აქ ყოველთვის ეპაექრებოდა ლიტერატურის ავტორიტეტი. ამიტომ ისტორიულადაც ლიტერატურა პოლიტიკის კეთების ადგილი გახდა, ოღონდ არა როგორც პოლიტიკის გაგრძელება-დანამატი, როგორც ტრიბუნა და ,,მოწინავე იდეოლოგია”, არამედ – როგორც მისი ალტერნატივა.

როგორც ჩანს, ხალხი კარგად გრძნობდა, სად დგინდებოდა მისი არსებობის უფრო უტყუარი დოკუმენტი: პოლიტიკაში თუ ლიტერატურაში. ეს უნდა მიანიშნებდეს წერის აქტის მიმართ განსაკუთრებულ დამოკიდებულებას სხვა მოქმედებით აქტთან შედარებით. ასეცაა: ყველა მოქმედება საბოლოოდ წერაა და რჩება მეხსიერებას, ან არ არის წერა და დავიწყებაში იკარგება. ისტორიას, სინამდვილეს ქმნის არა [სხვა] მოქმედება, არამედ წერა. ამიტომ წერა უმთავრესი მოქმედებითი აქტია, ის ერთგვარი მოქმედებათშორისი აქტიც არის მომხდარსა და მოსახდენს შორის, რომელიც წერაში (დროითი განზომილებით – აწმყოში) უღლდება ხოლმე უხილავად.

გარდა ამისა, ლიტერატურის გავლენებს მუდმივი კოლონიური სინამდვილეც უწყობდა ხელს, რადგან ლიტერატურა თავისუფლების, განსჯის და იმედების ერთადერთ ადგილად რჩებოდა… სინამდვილისგან ლიტერატურის (თუ ლიტერატურისგან სინამდვილის) ,,ჩასახვისა” და ,,დაბადების” აქტებს შორის მანძილი მეტაფიზიკური აზრის გარდა [ზოგჯერ] დიდ ისტორიულ დროს მოიცავს და მიზეზ-შედეგობრივ კავშირთა ძებნა ისტორიისა და ლიტერატურის ღრმა არქეოლოგიას მოითხოვს. ამდენად, ქვეყნისა და ლიტერატურის ისტორია სინამდვილეში, დროში ღია თუ ფარულ კონტექსტთა მონაცვლეობით, ,,პარალელურად” იწერება. უფრო სწორი იქნებოდა, ასე გვეთქვა: ისტორია და ლიტერატურა ერთად იწერება. კონტექსტი კი ყოველთვის მიანიშნებს ლიტერატურისა და სინამდვილის განუყოფლობის ფაქტს.

წერის (ლიტერატურის) და მოქმედების (სინამდვილის, პოლიტიკის) მთლიანობას წარმოადგენს უძველესი ქართული საისტორიო კრებული ,,ქართლის ცხოვრება”. ეს არის 11 ავტორის 12 ისტორიული თხზულებისგან შემდგარი კრებული, რომელიც მოიცავს სხვადასხვა ქრონიკებს ძვ.წ-ის მე-4-3 საუკუნიდან, ვიდრე მე-18 საუკუნემდე.

,,ქართლის ცხოვრების” წერილობითი სტრუქტურა ნიშანდობლივ აზრობრივ შრეებს მოიცავს. იდეოლოგიური კლიშეების გვერდით აქ არის კოდები, რომელიც ენობრივ სინამდვილეში ინახება. შეიძლება ვთქვათ, ეს გარკვეული აზრით წინასწარმეტყველური ნარატივია, რომელიც ენობრივად არის ლოკალიზებული და თავის დროზე აუცილებლად (მო)ახდენს გარეენობრივ აქტუალიზაციას ნამდვილყოფის სხვადასხვა ფორმებში….

დათო ბარბაქაძის ,,ტრფობა წამებულთას” ერთ-ერთი მხატვრულ-იდეური საფუძველი ,,ქართლის ცხოვრებაა”. ერთი მხრივ, ავტორი ახდენს ,,ქართლის ცხოვრების”  ენობრივ-პოეტიკური სტრუქტურის დეკოდირებას, მეორე მხრივ, სინამდვილის, ისტორიის (გასული საუკუნის 90-იანი წლების) პოეტიკურ კონსერვაციას ისტორიული და კულტურული პროცესების შინაგანი უწყვეტობის, ასევე – ლიტერატურისა და პოლიტიკის/სინამდვილის, – ორი სხვადასხვა ლაბირინთის, გადაკვეთის კონტექსტში. ეს პოსტმოდერნისტული ინტროვერსია აუქმებს დროისა და სივრცის ემპირიულ ლოგიკას და მეტაფიზიკურ პლანში გადაჰყავს: აქ წარსული მოსახდენია, ხოლო მომავალი მომხდარი.

[თუ] ადამიანად ყოფნის უმაღლესი ფორმა წერაა (შემოქმედებაა), იგი  sZlevs ყველაფერს, რაც გზად ეღობება. ამდენად, ლიტერატურა თავისი ბუნებით კეთილია. წერის გამარჯვებაც ნიშნავს სიკეთის გამარჯვებას. გამარჯვების ეს ფარული (ეთიკური) ..შიფრი” ტექსტის (ფართო მნიშვნელობით – სინამდვილის) უკუფენაა, რომელიც წინასწარგანუსაზღვრელია და დიდ დროში იხსნება მასში აკუმულირებული ყველა განფენილობით და მოსალოდნელი თუ მოულოდნელი შედეგით.

,,ტრფობა წამებულთას” სიუჟეტური და ენობრივ-არქიტექტონიკული საფუძველი სახარება, ,,ქართლის ცხოვრება” და რამდენიმე საეკლესიო თხზულებაა იმ ქართველ წმინდანთა შესახებ, რომლებიც ადრეფეოდალიზმის ხანაში მოღვაწეობდნენ. დეკონსტრუქციის როლი რომანში ძველ ქართულ სალიტერატურო ენას აკისრია. პოლიტიკური და თეოლოგიური ნარატივის მხატვრულ-სიუჟეტური მთლიანობაც ძველი ქართული ენის პოეტიკური განვრცობის სფეროა; რაც იდეურად ნიშნავს – ასახოს ადამიანის შინაგანი დრამატიზმის (არა)ისტორიული შინაარსი, – გამოთქვას, რაც არა მარტო წარსულში, არამედ მომავალში მოხდა. ,,გარდაცვლილი ღმერთის” და ,,გარდაცვლილი დროის” (,,ბერწი აწმყოს”) დრამა გადმოცემულია არა მხოლოდ როგორც ამბავი, არამედ – როგორც ენობრივი ამბავი, – მოცემული, როგორც ევფემიზმის ენობრივი უკუპროცესი. სკაბრეზი, ევფემიზმის საპირისპიროდ, ხსნის რელიგიურ პრაქტიკაში დაწესებულ მორალურ ფილტრს, რომლის მიზანსაც, ცნობილია, ჯერ კიდევ წარმართულ რიტუალებში წარმოადგენდა – არ მომხდარიყო საკრალური აქტის შეფერხება/შებილწვა. და რადგანაც აღარ არსებობს საკრალური (იგი ,,მშვენივრად” შეცვალა აბსტრაქტულმა), სრულიად უადგილო და ზედმეტია მორალურ-ენობრივი ფილტრიც, რომელიც თანამედროვე ადამიანისთვის სინამდვილესთან ურთიერთობაში მექანიკურ ბარიერად გადაიქცა. ამიტომაც, გასაგებია ავტორის ფიქრი მკითხველის რეაქციასთან დაკავშირებით, რომ ის არ თვლის, თითქოს სხვა ენაზე წერდეს. ტექსტის გაგებისთვის მნიშვნელოვანი ის არის, რომ სიტყვათა თანამედროვე მნიშვნელობები მთელი სემანტიკური მომცველობით მათი ეტიმოლოგიის კონტექსტში მნიშვნელობს. ესეც დროის გაუქმების ენობრივი ფაქტია და – პაროდირების საფუძველი, თავისებური ენობრივი ინტერტექსტიც.

,,ესრეთ რა მოაოჴრეს ტფილისი, იწყეს რბევად, ტყუენვად, ჴოცად და კლვად სომხითისა და კამბეჩიანისა და იორის პირთა. ქართლს და თრიალეთს, ჯავახეთს და არტაანს, ზოგი სამცხეს და ტაოს, კარნიფორას და ანისის მიმდგომთა ქუეყანათა. (…) ხოლო იწყეს შენებად, და ზამთარს დაიბანაკიან ბარდავს, მტკურისა პირსა, იორის პირთა და აღმომართ გაგამდე, და მოტყუენვიდია, არბევდიან ქართლს და სამცხეს და ჯავახეთს და აღმართ საბერძნეთამდე, კახეთს და ჰერეთს დარუბანდამდე. (…) ესრეთ მოისრა და ტყუე იქმნა სული მრავალი სამცხეს და ბევრი ერი მოიკლა” (ჟამთააღმწერელი, ასწლოვანი მატიანე).

რელიგიური უწყება წმინდანთა ცხოვრებისა და მოღვაწეობის შესახებ ტექსტში წარმოდგენილია, როგორც რამდენიმე ოჯახის ისტორია, რომლებიც ერთმანეთთან გადაჯჭვულნი არიან ,,სიყვარულის” ბედისწერით. მთავარი ზმნის ძველქართული ეტიმოლოგიის მიხედვით, ერთი ადამიანი მეორის პატივისა და ღირსების ამყრელია, მორალური მკვლელია, მამცირებელია და მპარავი. ჯერ კიდევ ექვთიმე ათონელთან (955-1028) გვაქვს ,,..იყო მტყვენავი ეკლესიისა”, რაც ნიშნავს მძარცველს. ტექსტში აღწერილი სექსუალური ინტერაქცია ,,იმეორებს” ,,დაბადების” გენეალოგიურ სქემას (,,აბრამ შვა ისაკ, ისაკ, შვა იაკობ, იაკობ შვა იუდა და მისნი ძმანი…”) და, როგორც რეფრენი, რემინისცენციის გაძლიერებას ემსახურება. აქ არის არა მარტო 90-იანი წლების სამოქალაქო ყოფის მხატვრული მოდელირება, არამედ თანამედროვე სამყაროს ექსისტენციაც აღიწერება: ცხოვრებას კი არ მოაქვს სიკვდილი, როგორც დასასრული ყველაფრის, რაც დრო-სივრცეში ამოწურავს თავს, არამედ სიკვდილს მოაქვს სიცოცხლე, როგორც სიცარიელე – როგორც ყველაზე დიდი ტყუილი ფორმებისა და მატერიის შესახებ, – არსებობის შესახებ, რადგან უსულო საგნები ბუნებაში არ არსებობენ! გამოდის, სიცოცხლე ბრჭყალებში უნდა ჩაისვას, რადგან იგი აქ (ტექსტში) სინამდვილეში არ არსებობს. სიკვდილი სიცარიელის, არარსებობის მასკარადია ,,სიცოცხლის” ნიღბებით… ამიტომაც მისი ფორმები ვერაგულად მრავალფეროვანია, მაშინ, როცა სიცოცხლე სიყვარულის (არა)მოსაწყენ ერთფეროვნებაზეა გამოსკვნილი…

ვერაგობა თუ სიყვარული?! - პოლიტიკურ და მორალურ ვნებათაღელვებში სხვა ალტერნატივა არ არსებობს.

,,ტრფობა წამებულთა” არის ტექსტი ადამიანურ ვერაგობათა ისტორიული და ექსისიტენციური სინამდვილის შესახებ, - ტექსტი არარსებული, გამქრალი სიყვარულისა და არსებული, ნამდვილი ვერაგობის შესახებ.

ტრფობა წამებულთა” მსხვერპლთა სამყაროს აღწერის დაუფარავი მცდელობაა და ეს მას მხატვრულ-პოლიტიკურიდან მხატვრულ-ფილოსოფიურ განზომილებაში გადაანაცვლებს. აღწერა ისეთი ცხოვრებისა, როცა არა მხოლოდ ურთიერთობა აღარ არის სიყვარული (და არც ამ ურთიერთობის დასრულების მერე დარჩება სიყვარულის ისტორია) და სხეულთა მიერ ერთმანეთისკენ ლტოლვა და შეჯახება აღარ წარმოქმნის ეროტიკულ მთელს, არამედ როცა ასეთი ცხოვრება გაცნობიერებული და ცნობიერების მიერვე ლეგიტიმირებულია, პოლიტიკურ კრიტიკას უუნაროს ხდის” (დათო ბარბაქაძე).

და ჩვენ ვდგებით ტრაგედიის წინაშე, რომელიც სათანადოდ არ შეფასებულა. არ შეფასებულა, როგორც ეროვნულ-პოლიტიკური ტრაგედია, ასევე არც – როგორც პიროვნული ტრაგედია. ან, უფრო სწორი იქნებოდა გვეთქვა, იმდენად ყოველწუთიერად ფასდება, რომ ნიშნავს: არაფერი ფასდება. შეფასებათა (შეშფოთება/აღშფოთების) პოლიტიკურ კლიშეებში სიმართლე ლღვება, რჩება მხოლოდ მშრალი ფაქტი, რომელიც თავის თავზეც ვეღარაფერს იუწყება. სიმართლეგამოცლილი, იგივე მკვდარი ფაქტი, კი საჭიროებს ,,გაცოცხლებას”. ეს არის თანამედროვე მედიასისტემების საკვები – პოლიტიკური პიარი, როგორც მეორე სიცოცხლე,- მოწყვლადი და ,,საიმედო”….

ამ აზრით, ლიტერატურა, ხელოვნება ეს არის (მედიისა და პოლიტიკის საპირისპიროდ) არაპოლიტკორექტული უწყება საგანთა და მოვლენათა ,,წინა ცხოვრების” შესახებ, ანუ უწყება ტრაგედიის, როგორც სამყაროსა და ადამიანის ერთადერთი უმაღლესი ხვედრის, შესახებ, რომელსაც ვეღარავინ სწვდება, რადგან ძალიან ,,ქვემოთაა” და წარსულში - ისტორიისა და სულის სიღრმეში…

ლიტერატურა ენისა და სინამდვილის ურთიერთშექცევადობის კანონზომიერებით გამოწვეულ რხევებს აღწერს. შუა საუკუნეების ორიგინალური მწერლობა, ნათარგმნი აღმოსავლური ეპოსი და ,,ქართლის ცხოვრება” ენობრივ-კულტურული დრეკადობის ფაქტს გამოხატავს. სხვათა შორის, ეს საკითხი ჯერ კიდევ სათანადო შესწავლის მომლოდინეა…

შუა საუკუნეების ქართული მხატვრული სამყარო არ ყოფილა ერთგვაროვანი. მასში გადაიკვეთება აღმოსავლური პოეზიის, ბიზანტიური მხატვრული და ფილოსოფიური მწერლობის, საეკლესიო პროზის და ფოლკლორის გავლენები. გვიან შუასაუკუნეებში კი რუსული კულტურული გავლენა. შუა საუკუნეების ლიტერატურა ენობრივად აღიბეჭდავს ამ გავლენებს სპარსიზმების, არაბიზმების, ბიზანტინიზმების, სომხიზმების და – გვიან – რუსიზმების სახით. (ამ თვალსაზრისით, საინტერესოა შუა საუკუნეების საქართველოში გახმაურებული სარგის თმოგველის მიერ თარგმნილი სპარსი პოეტის ფახრ ალ-დინ ასად გორგანელის სამიჯნურო თხზულება ,,ვისრამიანი”- X ს. (სპარსიზმები, არაბიზმები), რომელიც კლასიკური ენის ნიმუშად ითვლება; საგმირო-საფალავნო თხზულება ,,ამირანდარეჯანიანი” - XI-XII (რომელშიც სპარსიზმები არა მარტო ლექსიკურ, არამედ ფრაზეოლოგიურ დონეზე გვხვდება; მაგ; ორთავიანი კაცი, რომელიც გმირებს ხვდება, სპარსულად ამბობს: ,,მე ცალი თვალი არა მაქვს”); ფეშანგის ,,შაჰნავაზიანი” XVII ს. (სომხიზმები, სპარსიზმები). არჩილ მეფეს (XVII- XVIII სს.) თავად შემოაქვს რუსიზმები, რასაც ის წინამორბედს, თეიმურაზ მეფეს, საყვედურობს. ხოლო თეიმურაზ I (XVI-XVII სს.) სპარულ ენას პოეტურ მუზად აცხადებს: ,,სპარსთა ენისა სიტკბომან მასურვა მუსიკობანი”. აღარაფერს ვამბობთ ,,ვეფხისტყაოსანზე”, რომელშიც მთავარი სიტყვა-კონცეპტი ,,მიჯნური” (შეყვარებული) ენობრივ ნასესხობას წარმოადგენს, როგორც არაბული სიტყვა, რაც ნიშნავს ,,შმაგს, ხელს”).

დათო ბარბაქაძის ტექსტი ძველ ქართულ მწერლობას არა მარტო სიუჟეტურ, არამედ ენობრივ პირველწყაროდაც იყენებს. მაგ; ,,და შემდგომად სამისა დღისა ჯიმშერის დაჩაზედ იხილა ლადომ მირანდა და წადიერებაი გულისა მისისაი აღავსო უფალმან, და ეძიებდა ადგილსა და დროსა კრძალულსა.” (,,ტრფობა წამებულთა”).

თავად ავტორი თავის მხატვრულ ჩანაფიქრს ასე განმარტავს: ,,მსხვერპლთა ჰაგიოგრაფია წმინდანთა ჰაგიოგრაფიის ნაცვლად; ერთ ტექსტში მრავალი მსხვერპლის ცხოვრების ჟამთააღმწერლობა ერთი ან რამდენიმე წმინდანის ცხოვრების აღწერის ნაცვლად; ჰაგიოგრაფიული ამოცანის გადაწყვეტა სარაინდო რომანების ძველი ქართული თარგმანებისთვის დამახასიათებელი ტეხილი ენით… ეს და ბევრი სხვა ტექნიკური ხერხი, საბოლოო ჯამში, მაინც კრიტიკის გამძაფრებას ემსახურება.”

ტექსტში ენობრივი და კულტურული ,,ტეხილები”, ფეოდალური და დემოკრატიული (უფრო ზუსტად,- ყოველ დროში შემხვედრ ძველ და ახალ პარადიგმათა) კულტურული სისტემების იდეოლოგიური მიჯნების გადასკვნით, აქცენტებს საპირისპირო პოლუსებით სვამს. და აქ, ამით, ტექსტის ამგვარი თვითრეალიზაცია, – სრული ენობრივი ავანტიურა (თუ პირიქით), აცდენათა პაროდირებაში ტრაგედიის ბგერებს აჟღერებს. სწორედ ამ შესა(შეუ)ძლებლობათა გამო ირჩევს ეს ტექსტი თავის თავში – იყოს ჰაგიოგრაფიული ,,ქრონიკა” და არა რაიმე სხვა…

აგიოგრაფიული სიუჟეტების მიხედვით, პიროვნება (ძირითადად ერთი) თავს სწირავს უმაღლეს ღირებულებებს, რწმენას, ღმერთს, უპირისპირდება მტერს (რაც ძველქართულ ტექსტებში და, საერთოდ, ქრისტიანულ სწავლებაში ,,ეშმაკის” მეტაფორაა). ,,ტრფობა წამებულთაში” მსგავსი არაფერია. Eეს ადამიანები, რომელთა რიცხვიც ტექსტში დაუთვლელია (რითაც ნათქვამია პიროვნული ძალისხმევის სრული ატროფირება და მასობრივი ინფანტილიზმი), არც არაფერს ეწირებიან და არც არავის მიერ იწირებიან. მათ არავინ ტანჯავს. Uუბრალოდ: ამ ადამიანებს მტერი არა ჰყავთ. ტექსტი აღწერს სინამდვილეს, რომელშიც ადამიანები მხოლოდ საკუთარი თავის მიერ არიან დასჯილნი. ამიტომ, აქედანაა ეს ტექსტი ფსევდოაგიოგრაფია და ინტერტექსტურობა, როგორც მხატვრული მეთოდი, როგორც გამოხატვის შინაგანი ფორმა მთლიანად შლის მას ქართული ლიტერატურის საწყისებამდე, რომელიც სულიერი ცხოვრების, რწმენის, მტერთან (ეშმაკთან) ბრძოლის სინამდვილეს აღწერს.

ნამდვილი ომი ქვესკნელისა და ზესკნელის ძალთა ომია. სამყარომ ამგვარი მისტიკური ომის რწმენა დაკარგა. Yყველაფერს (ომსაც) გამოეცალა საკრალური საფუძველი. შესაბამისად, ადამიანის შინაგანი ცხოვრების სიღრმეც მელოდრამატულამდე დავიწროვდა, რაც იმას ნიშნავს, რომ მას არა აქვს ტრაგიზმის არავითარი სანუგეშო პერსპექტივა, რადგან სიკეთისა და ბოროტების დაპირისპირება (ამ დაპირისპირების gaazreba) ,,აცდენილია”, – ცნობიერებისგან (თუ ცნობიერების მიერ) ვერაგულად გამსხლტარია…

როლან ბარტმა თანამედროვე სამყაროში კულტურისა და ტრაგედიის მიმართება ერთგან ხატოვნად ასე განმარტა: ,,ბერძნულ სცენაზე მსახიობები კოტურნებს ატარებდნენ, რომლებითაც ისინი ჩვეულებრივ ადამიანურ სიმაღლეზე მაღლები ჩანდნენ. იმისათვის, რომ ჩვენ გვქონდეს უფლება ვხედავდეთ ტრაგედიას სამყაროში, ეს სამყარო უნდა შედგეს კოტურნებზე და თუნდაც ოდნავ აიწიოს ნაცრისფერ ყოველდღიურობაზე.… ავიღოთ ჩვენი ეპოქა: ის, რა თქმა უნდა, სევდიანია, დრამატულიც კი. Mმაგრამ ეს კიდევ არ მეტყველებს იმაზე, ტრაგიკულია ის თუ არა. Dდრამას განიცდიან, ტრაგედიას კი იმსახურებენ, ისევე, როგორც ყველაფერს, რაც ჭეშმარიტი და დიდია.” (როლან ბარტი, ,,კულტურა და ტრაგედია”). ..ტრფობა წამებულთა” ადამიანური ყოფიერების სრულ აბსურდულობასა და დაცემულობას, ტრაგედიის ვერგანცდას, მისგან უგონო გაქცევის დრამას წარმოაგენს ტრაგედიად.

ექსისტენციური სიმძიმე ,,წამებულთა” მდგომარეობისა ტექსტის ერთ-ერთი შრეა. შეიძლება ითქვას, ღერძიც. ყოველდღიურ ექსისტენციალურ შეჭივრებაში იმალება თანამედროვე ადამიანის შიში, რომელიც ავტორის აზრით, ,,შესაძლოა, უფრო აქტიურად გვაბრუნებდეს ჩვენი წინაპრების სექსუალურ ცხოვრებასთან, ვიდრე – კულტურული კოდების მარაგი, რომელიც გარედან სტრუქტურულ წაკითხვას და მოდელირებას მოითხოვს.”

ყოველი ახალი კულტურული მუტაცია სექსუალობის მართვას ეფუძნებოდა. თავის დროზე ქრისტიანობამ სწორედ აქ მოახდინა ,,რევოლუცია”. წარმართული ღმერთების უკიდეგანო თავისუფლება სულიერი სიმაღლის, ტანჯვის ეთიკით შეცვალა, რისთვისაც უნდა მიებაძა ადამიანსაც; ღმერთი თვითონ არის სიწმინდე, ადამიანი – სახე და ხატი მისი… საბჭოთა მუტაცია (უფრო ადრეულიც, განმანათლებლობის ხანიდან…) გამოთავისუფლებულ სექსუალობას ადამიანის, როგორც სოციალური მუშახელის, შექმნას უსაბამებს. ხოლო თანამედროვე სინამდვილეში სექსუალობისადმი ესოდენ ფართოდ კარის გაღება ადამიანის სოციალურ-კრიტიკული უნარების მოშლას ემსახურება… მოკლედ, სექსუალობის მართვა პოლიტიკური მართვის მექანიზმია, ,,მუტაციური ალქიმიის საიდუმლო”. ,,მოცალეობა” რელიგიური კონტროლიდან სოციალურ კონტროლს დაექვემდებარა. ,,ადამიანის დრო, მის მებრძოლ ასაკში, უნდა გადანაწილებულიყო სახელმწიფოსთვის სასარგებლო სამუშაოს შესრულებასა და სექსს შორის; ანუ რელიგიისმიერი ცენზურა შეიცვალა სექსისმიერი ცენზურით, რამაც კიდევ ერთხელ დააცილა ადამიანი ეროტიკის სამყაროს, ეროტიკული ტკბობის სფეროს, გაყინა იგი სექსუალური სიამოვნების ხანგრძლივ ფაზაში, ხოლო ადამიანი, რომელიც სექსუალური სიამოვნების ძიებასა და ფიზიკურ გადარჩენას შორის მოძრაობს, კაპიტალიზმისთვის საშიში არასდროს იქნება” (დათო ბარბაქაძე).

ძველ ქართული საეკლესიო ტექსტებთან ერთად (იაკობ ხუცესის ,,შუშანიკის წამება”- V ს: აღწერილია რელიგიურ და პოლიტიკურ საფუძველზე გათამაშებული ცოლქმრული დრამა, გიორგი მცირეს ,,ცხოვრება” გიორგი მთაწმინდელისა - XI ს: გიორგის მამის, იაკობის, დაოჯახების ამბავი; ექვთიმე ათონელის ,,აბუკურა”, XI ს: ამბავი ბერის სულიერი სიძლიერისა, რომელიც აბდალ მალიქ ხალიფას ცოლს, სეიდას, შეუყვარდა. უცნობი ავტორის თხზულების ,,ათცამეტ ასურელ მამათა” ციკლიდან დავით გარეჯელის ,,ცხოვრება”- X ს: ქალის მიერ ბერის გამოცხადება შვილის მამად, მისი დაწყევლა და ქვის დაბადება. განსაკუთრებით აღსანიშნავია გიორგი მერჩულეს აგიოგრაფიული თხზულება გრიგოლ ხანძთელის ,,ცხოვრება” (951 წ): ზენონის ამბავი, რომელმაც დის შემცდენელი კაცის მოკვლას ამჯობინა საეკლესიო ცხოვრება, მეფე ბაგრატის ცოლის გამონაზვნება და აშოტ მეფის სასიყვარულო ამბავი,; გრიგოლ ხანძთელი მონაზვნად აღკვეცს მეფის საყვარელს. მეტიც, მხატვრული ასახვის სიღრმე და სიზუსტე პიროვნების, მეფის, სურათს აღწერს და არა - ცოდვის ნაკლოვანებას…), ,,ქართლის ცხოვრებაც” უხვად წარმოადგენს ,,სასიყვარულო ამბებს”. დათო ბარბაქაძე ამ საკითხს არა მარტო მხატვრული, არამედ თეორიული რეფლექსიის საგნად აქცევს და მას განიხილავს ეროვნული თვითცნობიერების ერთ-ერთ ფუნდამენტურ ასპექტად: ,,ჟამთააღმწერლების სულ სხვა მიმართულებით წარმოებული რელიგიური ცენზურაც არ ტოვებს შეუმჩნეველს მათსავე ფსიქოლოგიურ რხევებს. აღარაფერს ვამბობ საერო ლიტერატურაზე, განსაკუთრებით კი – აღმოსავლური სასიყვარულო რომანების თარგმანებზე, რომლებიც განკუთვნილი არ იყო ლიანგისთვის და მხოლოდ მომხმარებელთა შედარებით ვიწრო წრის ინტერესებს აკმაყოფილებდა. (…) „ვეფხისტყაოსანში” დახასიათებული იდეალური მიჯნურის ტიპი კი, არც მეტი და არც ნაკლები, სრულფასოვანი სექსუალური მოლხენებისთვის საჭირო იდეალური ტიპის მოდელირებას ახდენს, ხოლო ამ სისტემაში მოცალეობას (რაც უსაქმურობას თუ არა, ფიზიკური და ინტელექტუალური შრომის არტახებიდან გამოთავისუფლებას ნამდვილად უნდა გულისხმობდეს) ერთ-ერთი გადამწყვეტი როლი ეკისრება. ერთი სიტყვით, ეს ის სისტემაა, რომლის მიღმა ცხოვრებაც უხდებოდა მდუმარე უმრავლესობას… თანამედროვე ადამიანის ცნობიერებაში მისი წინაპრების სექსუალური ცხოვრების მივიწყება, მასზე რეფლექსიის არნდომა დაუფარავი სამხილია მის მიერ თავისი რთული მემკვიდრეობის გაცნობიერების, სადაც სექსი და ეკონომიკა არა იმდენად განსაზღვრავდნენ ყოველთვის ერთმანეთს, რამდენადაც განაპირობებდნენ.”

,,ტრფობა წამებულთა” საკუთარ თავს იაზრებს, როგორც ,,ქართლის ცხოვრების” ახალ ,,პროექტს”, ამდენად ის ბუნებრივად არის (უნდა ყოფილიყო) ჰიპერტექსტი. შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ტექსტი ამად ყოფნის მოვალეობას წარმატებით ასრულებს. რაც შეეხება ,,გულუბრყვილო” კითხვას ტექსტის სამომავლო ფუნქციის შესახებ, ვიტყვით: არის ტექსტები, რომლებისთვისაც დრო მხოლოდ ხდომილებათა განბნევაა სივრცეში, ისტორია – წერა-კითხვის პერმანენტული აქტი, რომელშიც აღნიშნული მოქმედებები (წერა-კითხვა) ურთიერთმოძრავ სემიოტიკურ მრუდს ქმნის. ეს ერთი კოსმიური წრეა, რომლის გეომეტრიას აცდენები, წყვეტები, მცდარი ტრაექტორიები ვერ ცვლის.

შეიძლება ითქვას ასეც: წერა/სიტყვა ცენტრია, მოქმედება – წირი, რომლის დიაპაზონიც ცენტრისმიერი ვიბრაციით განიზიდება უსასრულობაში… (,,პირველად იყო სიტყვა…”).

ამასთან, კითხვისა და გაგების რაც უფრო ნაკლებად მასობრივ სინამდვილეს ქმნის წიგნი, მით უფრო მეტია მისი კულტურული ძალაუფლება.

რომანის ექსისტენციური და კულტურული გამოწვევების შესახებ თავად ავტორი ასე მსჯელობს: ,,დედამიწის ზურგზე ორად ორი ადამიანი არსებობდა, რომლებსაც აქტიურად ვითვალისწინებდი „ტრფობა წამებულთაზე” მუშაობის დროს: ილია ჭავჭავაძე და მიხეილ ჯავახიშვილი. ეს არის ჩემი მეხსიერების ყველაზე უფრო ცნობიერი, დაუვიწყარი გამოცდილება და სწორედ ამიტომ აღვნიშნავ ამას ხაზგასმით. ფაქტობრივად, „ტრფობა წამებულთა” იყო იმ კითხვაზე პასუხის გაცემის სურვილი, თუ რატომ დაწერა ერთმა „ბედნიერი ერი”, მეორემ კი – „ჯაყოს ხიზნები”… ჩემი სამუშაო მდგომარეობდა იმ ტკივილის არა მხოლოდ დათმენის, არამედ გააზრების მცდელობაში, რომელსაც ჩემში ყოველთვის იწვევდა „ბედნიერი ერის” და „ჯაყოს ხიზნების” თვით არსებობის ფაქტიც კი, რომ არაფერი ვთქვა მათთან ჩემს დიალოგზე, მათი სათქმელის გაგების მოთხოვნილებაზე (ანუ, მე მაინტერესებდა არა მათმიერი კრიტიკა, არამედ – ის მეტაფიზიკური ბაზა, რომელსაც მათი ეს კრიტიკა ეფუძნებოდა; არახილული, მეტიც, პოეტური მხარე). ჩემი ტექსტი იყო არა იმდენად პასუხი, რამდენადაც – შეკითხვა, უკეთ, გარკვეული მხატვრული ფორმით ჩამოყალიბებული შეკითხვა. (…) ხოლო რატომ ვერ გავცემდი პასუხს სულ სხვადასხვა გამოცდილების მკითხველის ერთადერთ შეკითხვას, თუ რატომ არსებობს ეს ტექსტი საერთოდ, ეს თავშივე ვთქვი: „ტრფობა წამებულთა” თავად არის შეკითხვა. და ეს შეკითხვა პირადად მე ტექსტის გარეთ სულაც არ მტოვებს (რაც ჩემთვის პრინციპული საკითხია).”

ერთი, ცნობილი ალუზიით, დათო ბარბაქაძის მხატვრული ამბიცია ასეთია: პირველი ვინც ქართველ ერს სილა გააწნა, იყო ილია ჭავჭავაძე ლექსით ,,ბედნიერი ერი” (რომელშიც ,,ბედნიერი” სატირულად აკნინებს ქართველ ერს), მეორე – მიხეილ ჯავახიშვილი რომანით ,,ჯაყოს ხიზნები” (ამ რომანის მთავარი თემა კულტურის დასასრულია, გამოხატული ცხოვრების უუნარობაში, უნაყოფობაში, ფაქტობრივად ზეზეურ სიკვდილში, რომელიც ერთი ინფანტილური და კეთილი ინტელექტუალური კაცის პირადი ტრაგედიით არის გადმოცემული. რომანში საბჭოთა ეპოქაშივეა ნაჩვენები (რამაც შეიწირა კიდეც ავტორი მე-20 საუკუნის 30-იანი წლების საბჭოთა რეპრესიების დროს, ასევე მოკლეს ილია ჭავჭავაძეც ამავე საუკუნის დასაწყისში სწორედ საბჭოთა სისტემის იდეოლოგიურმა მესვეურებმა…) პირველყოფილი ძალის პერსპექტივები ახალ სამყაროში, რომელშიც საბჭოეთიც შედის და რომლის მსხვერპლიც ნაწარმოებში გამოდის ძველი ქართული კულტურა ახალი საბჭოთა დემოკრატიის ხელში…) და მესამე – დათო ბარბაქაძე ფსევდოჰაგიოგრაფიული ქრონიკით ,,ტრფობა წამებულთა”. ,,მე მქონდა იმედი, რომ „ტრფობა წამებულთა” არ იქნებოდა აღქმული უხამსობად, სულ მცირე, მოაზროვნე ადამიანების მიერ. ვფიქრობდი, რომ იმ სტადიის გავლის მერე, რომელიც მოსდევს ხოლმე მსგავსი ფორმებით სათქმელის გამოხატვას, ტექსტი დაუბრუნდებოდა თავის შინაგან დინებას და გადარჩებოდა გადასარჩენი, როგორც ყოველთვის ხდება ლიტერატურაში. ერთადერთი, ვისდამი შიშიც დროდადრო თავს მახსენებდა (ეს უკვე მერე, ტექსტის გამოქვეყნების მომდევნო წლებში), იყვნენ ე. წ. პატრიოტები და ფუნდამენტალისტ-მართლმადიდებლები, რომლებსაც თავიანთი ერთგულების გამოსავლენად შეიძლებოდა საქმე გაჩენოდათ ჩემი სახით (ანუ მეშინოდა მხოლოდ ფიზიკური ანგარიშსწორების). იქვე, თავს ვიმშვიდებდი იმით, რომ ამ ტექსტისთვის დიდხანს ვერ მოიცლიდნენ საქართველოს უკეთესი მომავლისთვის ბრძოლით დაკავებული, ყველაზე უფრო უხეში ძალები… მე გაცნობიერებული მქონდა პოლიტიკურსა და მხატვრულს შორის წინააღმდეგობის არა გარდუვალობა ამ ტექსტში, არამედ – მისი მაკონსტრუირებელი ფუნქცია (ნებისმიერი ტექსტი ავტორის დაუმთავრებელი, წერტილდაუსმელი შინაგანი წინააღმდეგობების მოძრაობაში ერთი გარკვეული მონაკვეთის კრისტალიზებას ახდენს; სხვაგვარად შეუძლებელი იქნებოდა ცნობიერების გადანაცვლება ახალი ტექსტის შესაქმნელად; ხშირად ხომ წერტილი ყველაზე უფრო შეუსაბამო მომენტში ისმის არა მხოლოდ ცხოვრებაში, არამედ – ტექსტშიც, და ასეთი წერტილი მისი პირობითობის ხაზგამსმელი უფროა, ვიდრე – დასრულების აღმნიშვნელი” (დათო ბარბაქაძე).

,,სილის გაწვნა” ადრეც და ახლაც ბევრმა მიიჩნია ადვილ და დაუდევარ საქმედ, თუმცა არაფერი იმდენ სიფაქიზეს, ერთგულებას (ნათლმხილველურ ჭვრეტას და რწმენის ძალას) არ მოითხოვს, როგორც ,,სილის გაწვნა,” – სიყვარულის ეს ყველაზე დაფარული და ყველაზე გაცხადებული, ყველაზე უხეში და ყველაზე ფაქიზი აქტი, რადგან ამგვარი ბიოლოგიურობამდე ღრმა სენსიტიურობა მხოლოდ საკუთარი ნაწილის მიმართ შეიძლება არსებობდეს. ფაქტია, არაფრის მიმართ ადამიანები ისე არ უცხოვდებიან, როგორც – საკუთარი ნაწილის მიმართ. ამიტომ გამორკვევის, ხელახალი ცნობის პასუხისმგებლობას ის იღებს, ვისი მეხსიერებაც პირველადი მთლიანობის ხატს ინახავს. პირველად ხატთან, მთლიანობასთან, დაშორება-დაახლოების პოზიტიურ სათქმელად აღბეჭდვა ზოგჯერ უკიდურესი ნეგაციის გზით მჟღავნდება. აქ (ისევე, როგორც ილია ჭავჭავაძესთან ან მიხეილ ჯავახიშვილთან) ეს არ არის ეპატაჟი. ეს გამოხატვის მეტაფიზიკაა, რომლის მიზანია უკიდურესი სიზუსტე. სიზუსტე კი უხამსობამდე უკომპრომისოა. იგი მხოლოდ შიშველი სიმართლისკენ ილტვის და გზად არღვევს ყველაფერს, რითაც ადამიანთა ,,კეთილი“ გულები ყოფიერების უსახურ სიშიშვლეს ფარავენ. სწორედ ასეთი ტექსტია ,,ტრფობა წამებულთა”. ეს არის ერთგვარი ექსისტენციურ-თეოლოგიური აპოფატიკა ღმერთისა და სიყვარულის შესახებ.

ექსისტენციური კრიტიკა, რომანის ეს იდეური საფუძველი, ავტორის განმარტებით, ,,რა თქმა უნდა, მტკივნეულ რელიგიურ საკითხებს უტრიალებს, თუნდაც – ცნობიერად თუ გაუცნობიერებლად ყველა ქართველისთვის თანამდევ ტრადიციულ სიამაყეს მარიამ ღვთისმშობლის წილხვედრობაში საქართველოს გადაცემისა და ამ სიამაყის მიუხედავად (და იქნებ შედეგადაც) ადამიანთა სავსებით გასაგები პრაქტიკული ცნობისმოყვარეობისა, თუ სად გადის ღვთისმშობლის მოთმინების საზღვარი და რა უნდა ჩაიდინოს საქართველომ ისეთი, რომ ღვთისმშობელმა იგი მიატოვოს, ანუ: მართლა ყველაფერი ეპატიებათ ქართველებს? იქნებ, თავისდაგაუცნობიერებლად, საქართველო ასეთი თამამი ექსპერიმენტის ობიექტიც არის და ორგანიზატორიც? ყოველ შემთხვევაში, ხედვის კუთხის არშეცვლა და მუდმივად ხაზგასმა იმისა, რომ საქართველო მარიამის წილხვედრი ქვეყანაა და ღმერთი მას არასდროს მიატოვებს, „ტრფობა წამებულთა”-ში სატირული შეკითხვის სახით შემობრუნდა: როგორ მიატოვებს ღმერთი იმას, რაც უკვე მიატოვა?…” (დათო ბარბაქაძე, 2003 წელი).

თვითგაუცხოების უკიდურესად კრიტიკული ვითარება „ტრფობა წამებულთა”-ში ასეთივე მხატვრულ უკიდურესობამდეა მიყვანილი. უკიდურესობამდეა მიყვანილი თვითონ ლიტერატურა, როგორც ფაქტი და როგორც პროცესი. რაც იმას ნიშნავს, რომ ის მოკვდა, მისი სიკვდილი აღსრულებულ იქნა, რათა ხელახლა დაიბადოს. ეს ,,საქმე” ქართულ ლიტერატურაში დათო ბარბაქაძემ გააკეთა. ამის იქეთ მხოლოდ შემობრუნებაა (ყველაფერი სხვა, მხოლოდ სიკვდილის ადგილის ტკეპნაა, ან უბრალოდ, ადგილის სრული უცოდინრობა), რადგან აქ უკვე დასასრულია, – გზა აღარ არის.

დაბოლოს, წერილი მინდა დავამთავრო დათო ბარბაქაძის სიტყვებით მისივე ესსედან ,,შემხვედრი წინააღმდეგობები”, რომელიც „ტრფობა წამებულთა”-ს შექმნიდან ორი წლის მერე, 1994 წელს, არის დაწერილი და ტექსტის საბაზისო თეორიული საყრდენების შეჯამებას წარმოადგენს. კიდევ უფრო მნიშვნელოვანია ესსეში მოცემული მწერლის გამჭოლი მზერა ლიტერატურული პროცესების მიმართ, რომელიც ჩვენს სინამდვილეში ახლა ცნობიერდება, თუმცა ზუსტად 17 წლის წინ იქნა მონიშნული სრულიად გარკვევით და ზუსტად, იმ დროს, როცა პოსტმოდერნისტული ბუმი (არაფერს ვამბობ მის კრიზისზე) ჯერ კიდევ გასავლელი გზა იყო ჩვენში:

,,გარკვეული ტრადიციით განმტკიცებული სისტემის რღვევისკენ და ახალ სისტემად მისი ტრანსფორმირებისკენ მიმართული სამუშაო ყოველთვის იმპროვიზაციული სახის მატარებელია და, აქედან გამომდინარე, მისთვის ნიშნეული რადიკალიზმიც მხოლოდ ოპერაციონალური საყრდენის როლს ასრულებს, რომელიც, ადრე თუ გვიან, აუცილებლად უნდა გადაილახოს… თუ კანტს ვერწმუნებით, რომ ესთეტიკური ჭვრეტა სრულიად გულგრილია მისი საგნის არსებობა-არარსებობის მიმართ, მაშინ უნდა ვაღიაროთ, რომ ჩვენი დრო, მეოცე საუკუნის მიწურული, ერთსა და იმავე დროს, ესთეტიკის სრული ჰეგემონიის დროცაა და მისი სრული კრახის ჟამიც. კირკეგორის დეფინიციასაც თუ გავიხსენებთ, მაშინ ასეთ სურათს მივიღებთ: XX საუკუნის მიწურულს ესთეტიკა საბოლოოდ მოწყდა ეთიკას და მარტო აღმოჩნდა. ალბათ, ამასაც გულისხმობენ პოსტმოდერნის თეორეტიკოსები, როცა რეალობის აგონიურობაზე მიუთითებენ. მაგრამ ჩემთვის განსაკუთრებით ახლობელია კასირერის შენიშვნა, რომ მითები, განსხვავებით ხელოვნებისგან, სულაც არ არიან გულგრილი რეალობისადმი. ჩემი ღრმა რწმენით, უკვე არის იმის ნიშნები, რომ სულ მალე დასაბამი მიეცემა სრულიად ახლებურ ხედვას, ახალ რეაქციას, და ეს იქნება რეაქცია სწორედ რეალობის გაქრობაზე, მაგრამ ახალი იქნება იგი იმდენად, რამდენადაც აღარ დაკმაყოფილდება გამქრალ რეალობაში ცხოვრებით და თამაშით, და ამ არარას აუჯანყდება. დღეს არა მხოლოდ არადამაკმაყოფილებელი, არამედ დოგმატური და აგრესიულიც კია გამქრალი რეალობის მეტაფორით ოპერირება. ახლა რეალობის აღდგენაზე ზრუნვაა მთავარი. ამაში, ალბათ, სრულიად არაუწყინარ და არაუმნიშვნელო როლს შეასრულებს ახალი ნატურალიზმი და ახალი ემპირიზმი. ვფიქრობ, ეს პროცესი რაციონალური და ჰერმენევტიკული წიაღსვლების პარალელურად და ვიზუალური ცნობიერების საპირისპიროდ წარიმართება. ჩვენი ეპოქა ანუ დროის ის მონაკვეთი, რომელიც უკვე დიდი ხანია თავის თავში ბრუნავს, ტოტალური ვიზუალიზაციის ეპოქაა, – როცა რაციონალიზმის ჩიხიდან ადამიანის გამოთავისუფლების მოწადინე და ამ მიზნით შიგნიდან გარეთ, სიღრმიდან ზედაპირზე ორიენტირებული ათასგვარი ტექნიკა, კადრების სწრაფმონაცვლეობა და სიჩქარე, იერარქიების ნგრევის პათოსი და პირველადსა და მეორადს შორის საზღვრების წაშლის პოლიტიკა ადამიანის გადარჩენისავე საპირისპირო ტენდენციად შემოიქცა. ისტორიაში უცვლელი პარადიგმები არ არსებობს, მაგრამ პარადიგმების მონაცვლეობის პროცესი უცვლელია. არის დრო, როცა სიღრმე ზედაპირმა უნდა გაამჟღავნოს. ესაა პოსტმოდერნის ეპოქა. მაგრამ დგება დრო, როცა სიღრმე სიღრმითვე უნდა გამჟღავნდეს და გაცნობიერდეს. ეს უკვე ის ხანაა, რომელიც პოსტმოდერნს მოხსნის და შეინახავს” (დათო ბარბაქაძე, ,,შემხვედრი წინააღმდეგობები”, თებერვალი, 1994 წელი; ხაზი ჩვენია – ნ. ტ.)

 

 

ბათუმი, 2011 წელი

რომანი და ,,სინამდვილე“


სინამდვილე ისაა, რაც არის. და ,,რაც არის“ სხვადასხვაგვარად განგვაწყობს ხოლმე მის მიმართ – პოზიტიურად ან ნეგატიურად: როცა ვიღებთ ამ სინამდვილეს, ან ვერ ვეგუებით მას. ვერშეგუება სულაც არაა ცუდი. ეს ცვლილებების, განვითარების საფუძველია. წარმოვიდგინოთ სად ვიქნებოდით, რომ არა ეს შეუგუებლობა, წმინდა ადამიანური უკმაყოფილება და მოწყენა. დიახ, მოწყენა, უცნაური ორგანული ,,ვირუსი“ და ალბათ ყველაზე ძველი  და ღრმა პრობლემა ადამიანისა სამოთხის მერე რომ აჰყვა,  როგორც დანაშაულის, მარცხის და ალბათ ბითურობის დაღი.

გართობა მოწყენისგან გათავისუფლების საშუალებაა. მითხარი შენი ,,საშუალება“ და გეტყვი ვინ ხარ შენ.

სამყაროში, რომელშიც უდიდესი თანხები იხარჯება გასართობ ინდუსტრიაზე, ლიტერატურა მაინც ყველაზე საინტერესო, ნაყოფიერ და ,,სხვანაირ“ გართობად რჩება. იგი სინამდვილისაგან გაქცევის თანამზრახველიცაა. გაქცევის ინსპირატორი და წამქეზებელი სრულიად სხვა სამყაროში, სამყაროში, რომელიც თუ არ არსებობს, უნდა გამოიგონო. ძნელია წარმოვიდგინოთ ისეთი სინამდვილე, რომელიც ადამიანში გაქცევის სურვილს გააქრობდა. არა იმიტომ, რომ ასეთი სინამდვილის შექმნაა შეუძლებელი, მოწყენის დამღაა მოუცილებელი და ამიტომ. მოწყენა ერთდროულად  ხელისჩაქნევისა და ბრძოლის სათავეა.  ექსისტენციური არჩევანის, სიკვდილისა და სიცოცხლის არჩევანის სათავეც…

მხატვრული ლიტერატურა დიდხანს იყო მოწყენისაგან გათავისუფლების  უკონკურენტო საშუალება. შემდეგ კინო, ტელეინდუსტრია და სპორტი ინაწილებენ მის ადგილს. ლიტერატურამაც ბრძოლა გადარჩენისთვის თავისსავე ტერიტორიაზე დაიწყო. ჟანრები ლიტერატურის არსებობის ფორმებია. მათ თავიანთი სოციალური და კულტურული კონტექსტი აქვთ. კონტექსტის ცვლილება ზოგი ჟანრისთვის მომგებიანი აღმოჩნდა, ზოგისთვის – წამგებიანი. მაგალითად, პოემა, როგორც ჟანრი, კლასიკურ ავტორიტეტს კარგავს და მის ადგილს იჭერს რომანი. ლიტერატურის ისტორიაც შეიძლება ჟანრთა ომია ლიტერატურის გადარჩენისათვის.

რატომ? აქაც სინამდვილესთან დამოკიდებულების თავისებურებასთან გვაქვს საქმე. უფრო სწორედ, ცნობიერების ცვლილებასთან, რაც სინამდვილისადმი დამოკიდებულების ცვლილებას ნიშნავს.

ევროპულ ლიტერატურაში რომანის დაბადება სწორედ  ცნობიერების ცვლილების ეპოქაში ხდება. ამ დროს (მე-16 ს.) იწერება სერვანტესის ,,დონ კიხოტი“- შეშლილის ამბავი,  რომელმაც შვა ,,შეშლილი ჟანრი“ – რომანი. აი, რა აღმოჩნდა საუკუნეების მანძილზე ყველაზე საინტერესო ადამიანისთვის – შეშლილობა.“ აღქმისა და სინამდვილის აცდენა დღემდე გვართობს, გვაცინებს და გვაფიქრებს. ლიტერატურაც ხომ ესაა: ფიქრი, გართობა, სიცილი…

სინამდვილის და ცნობიერების ურთიერთმიმართების საკითხი უძველესია. რამდენი ცნობიერებაცაა, იმდენი სინამდვილე არსებობს. მაგრამ ყოველთვის რჩებოდა ეჭვი არა თავად სინამდვილეზე, არამედ სინამდვილის სინამდვილეზე. ამგვარ კეთილშობილ ეჭვთა გრადაციაა  აზროვნების ისტორია და ადამიანის ცხოვრების აზრი.

ლიტერატურაში ირონია ეჭვის გამოხატულებაა. დაუეჭვებელი აზროვნება შეზღუდულია და საშიში. ჭეშმარიტების ,,გეოგრაფიული პუნქტი“ ყოველთვის ეჭვის ტერიტორიაზე იყო, მაგრამ ახლო დისტანციაზე საგნები მდებარეობით პერსპექტივებს კარგავენ…  ადამიანი ახლომხედია, აზროვნება კი ,,შორს გასვლისა“ და მხედველობის დაძაბვის [არაბუნებრივი] მდგომარეობაა…

ირონია არასრულყოფილების ცნობიერების ფორმაცაა. ყოველთვის იარსებებს ,,ჩავარდნილი ბგერები“, ისევე როგორც ჩრდილები. ეს არ ნიშნავს, რომ მათ დუმილს ფერი არა აქვს, ან ხმა. ადამიანობაც და მწერლობაც შუქ-ჩრდილების ხელოვნებაა და არა ჩრდილების წაშლის…

****

ცნობიერებისა და სინამდვილის საკითხი აქტუალური თემაა თანამედროვე ქართულ პროზაში. არსებული სინამდვილე, უკანასკნელ პერიოდში მომხდარი ცვლილებები მოითხოვს ამაზე ფიქრს. კრიზისი ყოველთვის რეფლექსიისკენ გვიბიძგებს. ცნობიერების კრიზისი განსაკუთრებული სიმწვავით მე-20 საუკუნის 90-იან წლებში გამოვლინდა.  დ. ბარბაქაძის შემოქმედებით ამ კრიზისის  ჩვენება მაშინ დაიწყო, როცა იგი  ყველაზე მწავავედ იდგა.

ბიბლიური სიბრძნეა: ძველ ტიკებშია ახალი ღვინო არ ჩაისხმება, ტიკიც, ფუჭდება და ღვინოც. დ. ბარბაქაძემ შემოიტანა ახალი ფორმა და ახალი შინაარსი, თან იმ ალუზიით, რომ ყველაფერი ახალი კარგად დავიწყებული ძველია.

კლასიკურ რომანში და, საერთოდ, ლიტერატურაში, პერსონაჟის ფუნქცია ადამიანის ფუნქცია იყო. საგნები და მოვლენებიც, როცა ისინი პერსონაჟად უნდა წარმომდგარიყვნენ,  ადამიანური თვისებებით აღიჭურვებოდა. პოსტმოდერნისტულ ლიტერატურაში პერსონაჟის ფუნქცია ადამიანის ნაცვლად ენამ, მეტყველებამ აიღო. ეს ცვლილება ქართულ ლიტერატურაში პირველად დ. ბარბაქაძემ განახორციელა.

ცნობიერებისა და სინამდვილის დამოკიდებულების გამოხატვა დ. ბარბაქაძის რომანში ,,აქილევსის მეორე ქუსლი“ სწორედ სხვადასხვა მეტყველებებს, სოციოლექტებს ეკისრება. აქ სინამდვილისა და ცნობიერების  ურთიერთმიმართება ენის ,,ფრონტზე“ დგინდება და მიმდინარეობს. სხვადასხვა მეტყველებათა თანაარსებობით, რომელშიც არცერთია დომინანტური,  ეტალონური საზომი, როგორც საზოგადოებრივი შეთანხმება სამეტყველო ნორმის შესახებ, უქმდება. სინამდვილეში არავითარი ასეთი ეტალონური ნორმა არ არსებობს. კოსმოსში ყველაფერი ერთადაა. ცნობიერებაში ჩაღრმავება კოსმიურ ერთიანობას სწვდება. წანამძღვრები ტექსტებზე ,,ეძღვნება შიზოფრენიით დაავადებულებს“, ან ,,ეძღვნება საზოგადოებრივი ტუალეტის თანამშრომლებს“ ირონიით პასუხობს და უარყოფს დამკვიდრებული  სოციალური და კულტურული ნორმების პრივილეგიებს და მის უხამს ძალაუფლებას მართოს ,,სინამდვილე“. ამდენად, ესაა ფსევდოეტალონური ნორმებისა და ფსევდოღირებულებითი კმაყოფილების მამხილებელი წიგნი, წიგნი ადამიანებზე, რომლებსაც  დაუცველობა ყოველწუთიერ დრამატულ გამოცდილებად ეძლევათ.  სათაურიც რომანისა ,,აქილევსის მეორე ქუსლი“ მინიშნებაა დაუცველობის თემაზე: ,,..ეს დაუცველი ქუსლი იქცა ჩემთვის იმ ფონად, რომელზეც უნდა გაშლილიყო მეორე ქუსლის მოქმედება ჩემს ფიქრებში, ფანტაზიებში, ესთეტიკაში… სიმბოლიზაცია განიცადა  არა იმ ქუსლმა, რომელიც მართლა არაჩევულებრივი იყო  ადამიანური, ისტორიული გადასახედიდან, არამედ იმან, რომელიც ერთადერთ ჩვეულებრივ ასოდ დარჩა მის ნაწრთობ გარსში…“(,,აქილევსის მეორე ქუსლი“, გვ.158, 162-163).

მაგალითისთვის ერთი მხატვრული სახე ამ ექსპერიმენტული რომანის ერთ-ერთი შემადგენელი  ნოველიდან ,,მოცეკვავე“. ნოველის გმირი ავადმყოფი გოგონაა, უფრო სწორედ, შიზოფრენიით დაავადებული გოგონას მეტყველება. იგი თავის მამაზე ეჭვიანობს, რომელსაც საყვარელი ჰყავს (რემინისცენცია ფროიდზე). ავტორი (თუ ენა?!) ისე მანიპულირებს პუნქტუაციით (აუქმებს ტირეებს დიალოგებში), რომ გოგონას საუბარი ექიმთან შეიძლება გავიგოთ, როგორც პაციენტის დიალოგი საკუთარ თავთან, სადაც უკვე გაუგებარი ხდება დიალოგის რომელი მხარეა შიზოფრენიით დაავადებული. ნოველის სათქმელი ისაა, რომ  არავითარი საღი, ნორმალური ცნობიერება არ არსებობს. ეს პირობითია საერთო შეთანხმებათა კონტექსტში, რომელიც ასევე სხვადსხვაა და ცვალებადი. ადამიანი სწორედ დაუსრულებელი, ცვალებადი და მოუხელთებელი სინამდვილისთვისაა განწირული, როგორც იონა თევზის მუცელში, რომელმაც არ იცის სადაა, ისევე როგორც თევზმა, რომელსაც არცა აქვს ამის ცოდნის ცნობიერება. ,,წმინდა“ ცნობიერების საკითხი დ. ბარბაქაძის შემოქმედებაში სინამდვილის (ბრჭყალების გარეშე) შესახებ ცოდნისა და წარმოდგენის საკითხია. აქედანაა წარმოდგენისა და ცოდნის აგების ,,სხვა“ მოდელი მის შემოქმედებაში, რომელსაც ცნობიერების დადგენილ-ადაპტირებული საზღვრებიდან გავყავართ, ანუ იქედან, სადაც ის სინამდვილეში (კრისტალური სახით) არც არის, ან მეორადი დანამატია როგორც სოციუმში ორიენტაციის ,,ინსტრუმენტი“.

თანამედროვე ლიტერატურული ტენდენციები აჩვენებს, რომ ლიტერატურა ,,კეთდება“ ან უკვე არსებული მკითხველისათვის, მყარად გაფორმებული სამკითხველო სტერეოტიპისათვის, ან იგი ქმნის ახალ მკითხველს, ახალ კულტურულ სივრცეს, რომელიც ძველ სტერეოტიპებს აძევებს. ახალი პოეტური ტენდენციები აქ მეტ ბუნებით  უკომპრომისობას ავლენენ. რომანი, როგორც ჟანრი, ამ მხრივ, უფრო კომფორმისტულია. მაგრამ ეს მხოლოდ ,,უკუსვლის“ სიმულაციაა, რომელიც ,,წინ მოძრაობას“ (გადა)ფარავს.

ჟანრული თამაშის წინაუკმო მოძრაობებში მოხდა რომანის ცვლილება, რაც არაა განპირობებული მხოლოდ ,,ბაზრის დემოკრატიით“.

მაგალითად, რატომ არის დათო ბარბაქაძის ,,აქილევსის მეორე ქუსლი“ რომანი?! ავტორი წერს: ,,მე ვფიქრობ, შესაძლებელია წერო დიდხანს, ნაწყვეტ-ნაწყვეტად, მერე თავი მოუყარო ამ მთლიანობებს და დაარქვა რომანი. მაგრამ ეს მხოლოდ მაშინ არის შესაძლებელი, თუ მართლა ფიქრობ, რომ მთლიანობის ეს ნაკრები რომანია…“ ,,ეს არც ანტირომანია, არც არარომანი. ესაა რომანი მხოლოდ იმიტომ, რომ ავტორმა ასე გადაწყვიტა. ღიმილისმომგვრელი მოტივაციაა?  მხოლოდ იმიტომ, რომ არაა სასაცილო. მე რომ ურიცხვი თანამდროვე რომანი დამერაზმა ჩემი ტკბილი სურვილის და მონდომების გასამართლებლად, აი, ეს კი მართლა სასაცილო იქნებოდა, ხომ მეთანხმებით?“(დ.ბარბაქაძე, ,,აქილევსის მეორე ქუსლი, თბ, 2000, გვ 123, 160).  ამ სრულიად ,,არასერიოზულ“ განმარტებაში სადღაც შიგნით, ჩაგდებულ/გადაგდებულია მდოგვისხელა მარცვალი (გნებავთ, ,,ჭეშმარიტების ჭია“), რომელშიც ჟანრის (დე)კონსტრუქციის კეთილშიბილი იდეა ბარტყობს. ყოველი ლიტერატურა, რომელიც ამ ელემენტს ატარებს (და ასეთი ლიტერატურა ყოველ დროში არსებობს)  თავისი არსით მოდერნისტულია, რაც ნიშნავს, რომ ირონიულად ,,ამაღლებულია“ ტრადიციაზე.

მაინც რა არის ამ რომანის სინამდვილე? აჩვენოს ცხოვრება, როგორც ლაბირინთი, რომელსაც არა აქვს მთლიანობა, რადგან არა აქვს ღერძი. ამ შემთხვევაში ეს ინტელექტუალურ-ენობრივი ლაბირინთია, რომელშიც განწყობილებები და იდეები მოძრაობენ და წარმართავენ თხრობის ძაფს, რომელიც აღარაა ,,არიადნეს“ ძაფი. ,,ესაა რომანი ყოვლად რეალურ ადამიანებზე, რომლებიც მთელი სარომანო დრო-სივრცის მანძილზე ეწევიან ,,უტრაგიკულეს“ საქმიანობას: აგროვებენ ჩვევებს, ფიქრებს, ხასიათებს, ეთიკურ ნორმებს, გადაწყვეტილებებს, ეჭვებს, მოგონებებს, ოცნებებს, და ამას სჩადიან ერთადერთი მიზნით, რათა ეზიარონ მთლიანობას და გადარჩნენ. ანუ: ეზიარონ იმას, რაც ან არასოდეს გააჩნდათ, ან უკვე გამოუსწორებლად დაკარგეს. მათი ჩანაფიქრი მარცხისთვისაა განწირული, ვინაიდან მათ ხელთ არსებული ძალებით შეუძლებელია ორ მთავარ პერსონაჟზე – იდეების ინტენსივობასა და განწყობილებების ინტენსივობაზე – გამარჯვება, მათი გაძევება, ან ლოკალიზება, პიროვნული გეგმის ვიწრო ჩარჩოში ჩასმა’ (გვ160). ,,ეს გარკვეული თვალსაზრისით, რომანტიკული რომანიცაა: დაკარგული მთლიანობის აღდგენაზე ოცნებით და მისი დაბრუნების იმედით აღსავსე, მეტად და მეტად უსური“ (გვ.157).

მწერალმა უნდა თქვას სიმართლე, თავისი სიმართლე სინამდვილის შესახებ. რომანში  სინამდვილე დიდ ტკივილშია მიგნებული – ის სინამდვილეც, რომელიც არსებობს, და ისიც, რომელიც შეიძლება, გვინდა რომ არსებობდეს. ,,მე გიყვებით ჩემი არასენტიმენტალური შეცდომების, ჩემი მარცხის კომპაქტურად შეკრულ, ნოველებად დაშლილ ისტორიას“-ამბობს ავტორი. (გვ 161-162)  სინამდვილის სირთულე განაპირობებს იმასაც, რომ რომანი ვერ აკეთებს არჩევანს იყოს რომანი, ან არჩევანს იმაზე, როგორი რომანი იყოს. და  რომანიც ისევე შედის ექსისტენციალურ ჩიხში, როგორც ადამიანი.

სინამდვილის წვდომის და მისი აღწერის მთავარი გამოწვევები დ. ბარბაქაძისთვის ი. ჭავჭავაძის ,,ბედნიერი ერი“ და მ. ჯავახიშვილის ,,ჯაყოს ხიზნები“ იყო, რაც მან განახორციელა რომანში ,,ტრფობა წამებულთა.“ ესაა ტრადიციასთან დიალოგი დეკონსტრუქციის გზით. ძველი ქართული ენის მხატვრული არქიტექტონიკა, რომელიც  საეკლესიო ლიტერატურაში ესთეტიკურ-თეოლოგიური პლანით დამუშავდა თავის დროზე,  სრულიად ,,სხვა“, დაცემული სინამდვილის აგების საშუალება ხდება. ამ რომანით პაროდიულ-ირონიულად გამოხატულია ლიტერატურის მართლმამხილებელი  ძალა, რასაც ქართული ლიტერატურის სათავეებთან მივყავართ. მწერლის მიერ რეალურ-მხატვრული  დონეების  გაერთიანება ირონიისა და პაროდირების გზით ისტორიის აღწერის, ჩაწერის ფორმაცაა. ამიტომ ,,ტრფობა წამებულთა“ არის წიგნი ისტორიულ და მორალურ სინამდვილეზე, თუმცა წიგნი, რომელიც ამავე დროს  ლიტერატურას  ისტორიისა და მორალისგან სრულ  ავტონომიურობას არათუ უკარგავს, არამედ  თავისუფლების განსაკუთრებულ უფლებებში წარმოადგენს…

****

90-იან წლებში ცნობილი ავტორების არაერთი გახმაურებული ნაწარმოები შეიქმნა.  ექსპერიმენტული რომანის სათავეებთან დაიწერა გ. ალხაზიშვილის ,,ამოდის, თუ ჩადის მზე?!“ რომანის, როგორც ჟანრის განვითარების თვალსაზრისით ეს ნაწარმოები განსაკუთრებულ  ყურადღებას  იქცევს. იგი მოიცავს სრულიად სხვადასხვა ჟანრულ ფორმებს, რაც ადამიანის მთლიანობისა და ამასთან მისი შინაგანი სამყაროს დანაწევრებულობის აღწერის ექსპერიმენტია. აქ ნახავთ ესსეს, ლექსს, ფილოსფიურ მედიტაციას, ამბავს, თხრობას. ესაა ჟანრული მოზაიკა, ჟანრული ორკესტრი, რომლის მიზანია გვაგრძნობინოს ინდივიდუალურ შესრულებათა მშვენიერება, რომლებიც გვერდიგვერდ თანაარსებობენ, მაგრამ პოლიფონიურ მთელს ვერ ქმნიან. რა თქმა უნდა, უპირველესად ესაა სამყაროს/რომანის აგების  ექსპერიმენტი, რომელშიც გამოხატულია დაკარგული მთლიანობის ტანჯვა (როგორც არსებული სინამდვილე) და მისი პოვნის ოპტიმიზმი (როგორც შესაძლებელი სინამდვილე).

აი, რას ამბობს ავტორი ამ რომანის შესახებ დღეს და როგორ იხსენებს მასზე მუშაობის პერიოდს: ვწერდი დიდი გატაცებით, დღიურებიც ჩავრთე. პერსონაჟების სახელებიც ერთობ უცნაურია. მერე უკვე მუსიკალური ინსტრუმენტების სახელები ჰქვია მუსიკოსებს. არის სარდაფი, როგორც ქვეცნობიერი… დაბეტონებული წარსული, საიდანაც ისევ ამოდიან მცენარეები-ამოდის წარსული… გაბმული ფიქრი სამყაროსა და ტრანსცენდენტზე. გაორებული პერსონაჟი, რომელიც ფინალისკენ მთლიანდება. და სათაური, სადაც კონცეპტი დევს –  ჟამარეული სიცოცხლე.

რეალისტური გარემო, რომლიც 90-იანი წლების მძიმე პერიოდს აცოცხლებს ისეა შეზრდილი სიმბოლურ პლანთან, რომ მათი გამოცალკავება შეუძლებელია. ამიტომ რომანი ადვილად, დაძაბვის გარეშე  იკითხება. ,,სარდაფი“, ,,ობობა“, ,,ჰერბარიუმი“ რომანის მთავარი სახე-სიმბოლოებია. ,,სარდაფი“ ადამიანის ქვეცნობიერს გამოხატავს, ობობა საკუთარი თავის ქმნას, ქსოვას, ჰერბარიუმი დაკონსერვებულ წარსულს. ნაწაროების ფინალში კვანძი ამ სიმბოლიებთან დამოკიდებულებით იხსენება. სარომანო ამბავიც ესაა.

რომანის მთავარი თემაა საკუთარი იდენტობის, საკუთარი თავის,  ადამიანის შინაგანი სინამდვილის დადგენა, გააზრება. თვითრეფლექსი მიმდინარეობს როგორც დიალოგით, ისე მონოლოგით. ამბები, ლექსები, ესსეები, დღიურები ტრადიციული თხრობითი მანერითაა გადმოცემული,  მაგრამ მთლიანობაში ხელთა გვაქვს ცნობიერების ნაკადის მდორე დინამიკა, რომელიც  კლასიკურ ,,ნაკადულებსაც“ მოიცავს  რომანში ჩართული სხვადასვა ამბების სახით.  ერთ-ერთი ასეთი ამბავია ნიკოსთან შეხვედრის ეპიზოდი.  თანაკლასელ ნიკოსთან ერთი ჩევულებრივი შემთხვევითი შეხვედრით, თითქოს ყოევგვარი წინასწარი ჩანაფიქრის გარეშე არის ნაჩვენები 90-იანი წლების მძიმე სულიერი და სოციალური გარემო.  მეცნიერებათა დოქტორობიდან ქუჩის მათხოვრად გადაქეული კაცის ამბავი, რომელიც სიმონთან (მეორე მე-სთან) სტუმრობის გზაზე იშლება, თითქოს არაფრითაა კავშირში მთავარ ამბავთან. სინამდვილეში ეს ეპიზოდი მინიშებაა იმ შემთხვევით შეხვედრებზე, ჩვენთან არაფრით დაკავშირებულ ამბებზე, რომლებიც შეიძლება ყოველ დღე გვესმის, მაგარამ უჩინრად მონაწილეობენ საკუთარ თავისკენ მოძრაობაში და ტოვებენ კვალს, რომელსაც მხოლოდ იმიტომ ვერ ვხედავთ, რომ კვალი ყოველთვის უკანაა. ეს რომანი საკუთარი კვალის წაკითხვის ,,ექსპერიმენტია“: უკან მოხედვა, საკუთარ ნაკვალევში მომავლის ნიშნების ამოცნობა და ამ ნაკვალევიდან საკუთარი თავის ამოძერწვის გაბედულება.

,,roca X-i wavida, mivxvdi rom simonic gaqra _ igi aRarc CemSi arsebobda da arc sadme CemTan erTad. pirveli, ramac gamaoca, is uneblie sixaruli iyo, simonisa da X-is gaqrobam rom gamoiwvia. mivxvdi, rom dReidan, am wuTidan, im usazRvro Tavisuflebas vekuTvnodi amqveyniur, moCvenebiT bednierebas rom ironiulad Sehyurebs da ararad miaCnia. larnakze miyudebuli herbariumi fanjridan gadavuZaxe, simonis xelnawerebi ki anu wignis dedani, Cveni TanaavtოrobiT rom iqmneboda, saqaRaldeSi Cavalage im imediT, rom xvalve vaCuqebdi romelime Jurnals, mere ki romelime gamomcemlobas, raTa Tavidan momeSorebina warsuli, romlis tyveobaSic lamis suli amomxda.

mSvidad Caviare sardafSi Camavali kibe, sanTeli avanTe da magidas mivujeqi. kedlis kuTxeSi, WerTan _ oboba isev qsovda Tavis ablabudas. mec daviwye  sityvebis Cxibva. pirveli „winadadeba“ Cems dRiurSi rom Caviwere ase JRerda X+X#2 anu pauza= ?, X-X#2 anu pauza =0. am uazro formulebs rom vwerdi, gamaxsenda, skolaSi rogor mZulda algebra, magram is, rac Caviwere, aRar wavSale. yvela da yvelaferi ucnobi iyo CemTvis, garda im didi kiTxvis niSnisa da arafris aRmniSvneli nulisa, romlebic erTmaneTs arc gamoricxaven da arc uaryofen“(ამოდის თუ ჩადის მზე?!“)

****

ა. მორჩილაძის რომანი ,,შენი თავგადასავალი“ პოსტმოდერნისტული ,,სიურპრიზებითაა“ სავსე.  მოულოდნელ ალუზიებში მკითხველიც ისევე მსუბუქად დაფრინავს ტექსტის სხვადსხვა განზომილებაში, როგორც ჰალუცინატორგადაყლაპული ჯორჯია ლონდონის სახურავებზე.  ქართული, თბილისური სინამდვილე კი ისეთ დროს და ადგილას ,,შემოყოფს ხოლმე  თავს,“ რომ ჯერ გაკვირვებს და მერე ცრემლებამდე გახარხარებს: ,,მე ვიყო ისტ ენდის ყველაზე უნამუსო აჩრდილი, ყველაზე საზიზღარი სამმართველოს უფროსის ცოლის საყვარელი  რვალარიანი ,,მალბოროს“ გულისთვის, მე ვიყო მევახშე და არყის მეთილის სპირტით დამამზადებელი და აბაზანაში შამპანურის ჩამომსხმელი, ვიყო საოჯახო პორნუხების მთავარი რეჟისორი, კიდევ უარესი – გრიმიორი, თუ ოდესმე დამავიწყდეს ეს კაცი“ (143).

რომანის ქარგას ქმნის სხვადსხვა მეტყველებათა, ან მეტყველებაში გამოხატულ სხვადასხვა სტერეოტიპთა, კულტურათა, შეხედულებათა დაუსრულებელი პანორამა. აქ  მარქსი თუთაშხიას ,,ენაზე“ ლაპარაკობს, ჟორდანია ტრანსესვისტების მემზობლად იმალება, გალაკტიონი და ბარათაშვილი სად, ვისში ალაპარაკდებიან რომანის მთელი ინტრიგაა, რაღაცით დეტექტივური ინტრიგის მსგავსი.

სრულიად გასაგებია, რომ სინამდვილის ასახვის, სიმართლის თქმის ფუნქცია აქვს თხრობას და არა ავტორს. ისტორიული ამბები უახლესი წარსულიდან, პოლიტიკური წიაღსვლები, კულტურული კონფლიქტები თხრობის სისწრაფეში, პაროდიისა და ირონიის ემოციურ ზეგავლენაში ლანდებივით ისე გაიელვებენ, რომ თითქოს არც ყოფილან. არადა სწორედ ისინი  არიან საყურადღებონი.

,,ქართველობა ორი რამით მტკიცდება, სხვისთვის ჩადენილი გმირობით ან მეგობრის ხათრით რაიმეს დათმობით. ძველმა მეგობარმა წერილი მოგწერა. შენი და კობას მეგობრობა ხომ უწყვეტია“ (42). ესაა წერილი, რომელიც პეტრე ჯაფარიძემ თავის ჰალუცინაციურ წარმოსახვაში თვით გენერალ როდიონოვისგან მიიღო და სხვა რა გზაა, თუ არა თავის მოკვლა? ბოლშევიკების მხარეს ხომ ვერ დადგება?! მეგობრებს ხომ ვერ გასცემს?! თვითმკველობის გზაზე დამდგარი ჯორჯია, იგივე პეტრე ჯაფარიძე, ნარკობარიგა სემს უხსნის თავისი არჩევანის მორალურ სიმართლეს. და იქვე, სიტყვების ეშმაკურ თამაშში პაროდირებულია ქართული ეროვნულ-გამათავისუფლებელი მოძრაობის, შემდგომი პერიოდის (და დღესაც აქტუალური)  პოლიტიკური რიტორიკა:

,,-სხვა აღარაფერი შემიძლია, იმ კაცმა, ჩემს ოთახში რომ ნახე, საშინელი არჩევანი შემომთავაზა.

-და შენ რა მოიფიქრე?

-მესამე გზა ავირჩიე. ოღონდ,  გთხოვ,  მესამე ძალაში არ აურიო. მესამე ძალა ძალიან ცუდი რამეა“(53)

ასევე პაროდირებულია მემარჯვენე-მემარცხენეობის თემა. ტრანსესვისტებისგან დაფეთებული ჯორჯია კიბეზე შეეხლება ნოე ჟორდანიას, რომელიც ჩაიზე შეიპატიჟებს მას.

,,-რა არის თქვენი საქმიანობის განხრა?-მკითხა დაკვირვებით

-პოლიტიკურ მეცნიერებებს ვსწავლობ.-ვთქვი და ჩამოვჯექი ერთადერთ სკამზე.

-ეჰ, რა გასახარელია,- ხელები მოიფშვნიტა,-ერთი ხელობის მიმდევარი ვყოფილვართ. მაგრამ როგორი არის თქვენი მიმათრთულება, მემარცხენე, თუ მემარჯვენე.

-ეს ვერ გამირკვევია, რადგან ჯერ მხოლოდ ვსწავლობ.

-ნასწავლი კაცი უეჭველად მემარცხენე უნდა იყოს, -მითხრა მტკიცედ.-ერთი ეგ ფინჯანი გადმომაწოდეთ..აი, ჩაი ცეილონისა, ბულკი-ფრანგებისა, შლაპა ბერლინის წარმოებული მახურავს, ახალციხის ვაშლები პარიჟში იყიდება, აბა, ასეთ ვითარებაში ვინ არიან  მემარჯვენენი?

-ვერას მოგახსენებთ“…(110)

ერთ-ერთი საინტერესო ეპიზოდია დე ჟუსაკთან შეხვედრა(დიუმას ,,სამი მუშკეტერის“ სამყაროში) რომელშიც ნაჩვენებია ავტორისა და ტექსტის, რეალური და მხატვრული, მისტიკური და ემპირიული სინამდვილეების ერთმანეთისაგან დამოუკიდებლობა–გარდამავლობის რთული ორაზროვნება. ,,თქვენ ის ჟუსაკი ხართ?… -სწორედ ის, ვითომდაც რომ მოერია კაპიტანი დ’ არტანიანი, რომელიც მაშინ სულაც არ იყო კაპიტანი, – ცოლს გადახედა კაპიტანმა დე ჟუსაკმა,  -შენ კი არ შეგეძლოო, როგორ არ შემეძლო, უბრალოდ, ჯერ არ დავმთვრალვარ ჩემი შესაძლებლობებით, რომ ადამიანისთვის ჭკუის სწავლება დამეწყო. ეს არც არის ჭკუის სწავლება, ეს ცხოვრების მოწამვლაა, როცა აჩრდილი თავს დაგტრიალებს, ვერც კი ხვდები როგორ იწამლები“(123)

აქ კიდევ ერთი ჩანაფიქრია ეპოქების სხვადსხვაობის ჩვენება: დე ჟუსაკი ყვება თავის ამბავს: ,,.. მაშინ აქაურობა ლონდონი არ იყო, მაგრამ ლონდონის ახლო კი ეთქმოდა. ბარე ათმა დიდგვაროვანმა მომაბარა თავისი შვილები… მოგეხსენებათ დროება. ახლა ვის აბარენენ შვილებს?

-ფეხბურთის მწვრთნელებს-მივუგე მე.

-მერე, ფეხბურთი ღირსების დაცვის საშუალებაა?

-არა, სერ. ფეხბურთი გამდიდრების საშუალებაა, რაღა ხარატი ან დურგალი გამოვიდეს ბიჭი, ფეხბურთელი გამოვიდეს და ჩეჩქივით ფული ექნება.

-რომ ვერ მოიგოს?- ჩამეკითხა ბატონი დე ჟუსაკი

-მაინც ხელფასი ექნება.

-ე.ი. გამარჯვებას ფასი დაკარგვია, – ეწყინა ამ გულკეთილ მოხუცს, მაგრამ ფეხბურთი მოგეხმარება ღირსების დაცვაში? ბურთი ხომ რაპირა არ არის?

-ღირსებას სასამართლო დაგიცავთ.-განვუმარტე მე.

-რას მეუბნება ეს ყმაწვილი?-ცოლს გადახედა ბატონმა დე ჟუსაკმა,-სასამართლოს აღდგენილმა ღირსებამ კაცი როგორ უნდა დააკმაყოფილოს?

-ეს ჩვენი ბარლი არ არის, ბ-ნო დე ჟუსაკ,-განუმარტა სემმა…“(123)

ეს წიგნი სინამდვილის  ღრმა ირონიაა.  სიმართლე უწყინარი პირდაპირობით უკვე სათაურშია მოხლილი, დიახ, ეს ყველაფერი შენი, ჩვენი თავგადასვალია,  თავგადასავალი, რომელიც საჭიროა გარდახდეს, დასრულდეს, რათა ისტორია დაიწყოს, რაც ნიშნავს შენს ქვეყანასა და შენს ბედს შორის კავშირი შენს მიწაზე განხორციელდეს. ესაა წიგნი, სამშობლოდან გაქცეული ადამიანების ბედზე, რომლებიც უცხო მიწებზე  ცდილობენ გადარჩენას.

****

ომმა, მისგან წარმოშობილი უბედურებების შიშმა და შედეგმა სულ ახლახანაც შეგვახსენა თავი. 2008 წლის ომი ზ. ბურჭულაძის ხმაურიანი რომანის ,,ადიბასის“ მთავარი გმირია.  მაგრამ ეს ,,პერსონაჟი“ რომანში თითქმის არც არსებობს. მისი წარმომდგენი არის სექსი. რომელიც ადამიანების სრულ ინფანტილიზმს გამოხატავს არსებული საფრთხის მიმართ -ომის მიმართ, სამშობლოს ბედის მიმართ, როცა ადამიანებს სცალიათ, შეუძლიათ იფიქრონ ყველფერზე, სამშობლოს ბედის გარდა. რომანი ისე მთავრდება, რომ მკითველმა უნდა გამოიცნოს, რაღაც აზრით პარალურად თავის წარმოდგენაში დაწეროს სწორედ ომის ბატალიები. ეს ,,პარალელური“ რომანი ომზე ისევე იქნებოდა სავსე ბევრი სისხლით, როგორც ეს ,,ვერსია“ შიშველი ეროტიკით. რომანის ბოლოს ჟურნალისტ სოფო რუსაძის  სატელეფონო ზარი გიოსთან – ,,თაკო სად არის? თაკოზე ცუდი სიზმარი ვნახე, მთავარია ცოცხალია“, გასაგებს ხდის, როგორი  იქნებოდა რომანის ფინალური სცენა, იგი რომ ომზე ღიად ყოფილიყო  დაწერილი: ჟურნალისტის აღელვებული ზარი ცუდი სიმზრის თაობაზე  მინიშნებაა მისსავე შემაშფოთებელ ნიუსზე, რომელიც ომის პირველ მსხვერპლზე გვაუწყებს. მხატვრული ჩანაფიქრით,  სიზმარი, როგორც მეორადი სინამდვილე (სინამდვილე სინამდვილეში)  ცხადის  პირველად მნიშვნელობას ატარებს.

ჩვენს დროში ხომ პირველადი და მეორადი მნიშვნელობები არეულია. მეორადი არა მარტო იჭერს პირველადის როლს, არამედ  უკეთ ახერხებს პირველადიბის სიმულაციას. ალბათ იმიტომაც, რომ არავინ იცის (ვეღარ იცის)  სინამდვილეში რაა პირველადი და რა მეორადი. ეს ინტროვერსიები დიდი თავსატეხია, რომელშიც ღრმა ღირებულებითი პოზიციები კი არ გვაორიენტირებენ, არამედ ისეთი პროზაული რამ, როგორიცაა ცოტა ფული, რომელიც არაა საკმარისი არა მარტო ,,მაგარი ბრენდების“ შეძენისთვის, არამედ ,,სეკენ ჰენდში“ შეძენილი ტანსაცმლის  ,,საყოფაცხოვრებო სახლში“ შეკეთებისათვის. სექსიც მეორადი სინამდვილეა, და პირველადის ნაცვლად ადგილს იჭერს არა [მარტო] იმიტომ, რომ ისიც ომია, არამედ იმიტომ რომ სნობურ ტვინში სხვა არაფერი მოდის საფიქრალ-საკეთებელი. ეს სიმულაცია მოვლენების შიგნითაც მიმდინარეობს: ასეთ შემთხვევაში მეორადი მნიშვნელობა საკუთარ თავში მთლიანად აძევებს პირველად შინაარსებს…

,,საბაგირო სადგურის გვერდით, სადაც ადრე ,,საქსახმშენის“, იგივე გრუზგიპროგროსტროის“ შენობა იდგა, რკინა-ბეტონისა და მოსარკული მინის გიგანტური კონსტრუქციაა აღმართული. თუმცა ძველი შენობა არსად წასულა. მთელი ფოკუსი კია ისაა, რომ ძველი ისევ იქ, თავის ადგილზე დგას – ახალი კონსტრუქციის ქვეშ. ძველს მხოლოდ მინის ფასადი წამოაცვეს პრეზერვატივივით (ეს ერთ-ერთი მთავარი თბილისური ფოკუსთაგანია – ხშირად მინა-პაკეტიანი ულტრათანამედროვე ფასადის მიღმა იტალიური ეზო დაგხვდება: აივნებს შორის გაჭიმულ თოკებზე დაკიდებული სარეცხით და ტალავერში ნარდის მოთამაშე მეზობლებით). მისი პრიალა, იდეალურად გლუვი ზედაპირი თითქოს გთხოვს, დამაზიანეო. თუმცა საამისოდ თბილისი ძალიან პატარაა. იმდენად პატარა, რომ აქ ვერც ტერორისტებმა ჩაიდგეს ფეხი, ვერც კოკაინის დილერებმა, ვერც პაპარაცებმა, ვერც იეღოველებმა და ვერც ზანგმა სტუდენტებმა – თეთრი ბოტასებით… იქნებ ქართველებს მარტო დემოგრაფიული პროგრამის შესრულება შეუძლია, ისიც მკაცრად განსაზღვრულ არამარხვის დღეებში?…“

ქართული სინამდვილის ეს სურათი მიგვანიშებს ჩვენი ეროვნული ხასიათის იმ თვისებაზე, რომელიც გამოიხატება, როგორც ყველაფერ უცხოს უპირობო მიღება-მიბაძვაში, ისე ყველაფერ უცხოსადმი გადაჭარბებულ შიშში. ეს ეროვნული კომპექსია არასრულფასოვნების.  მაგრამ როცა მაგარი წინაპრები გყოლია, სვეტიცხველიც ამაყად დგას და ვეფხისტყაოსანიც ,,შენი არაა?!“  რა დროს არასრულფასოვნებაზე ფიქრია?!  თუმცა ,,რაღაც“ რომ საჭიროა, რაღაც რომ გვაკლია, ის ბუნდოვანი ,,რაღაც“,- სწორედ ახლა საქნელ-საკეთებელი, ეს ვერ დაიმალება და მოსვენებასაც არ იძლევა. რამ შეიძლება შემოკრიბოს არსებობის დანაწევრებული ფრაგმენტები?… ამ კითხვას, რომელსაც წიგნი  სვამს, ავტორი უიმედო ირონიით პასუხობს:

,,ნაციის შესაკრავად მტრის ხატია საჭირო. თუმცა ამავე დროს ისიც ცხადია, რომ ქართველს არუთინიანის ხატი ვერ შეკრავს. და კიდევ ტერორისტული აქტები, და რაც მთვარია ამ აქტების იმიტაციები, პირველ რიგში, ხომ იმას ემსახურება, რომ ნაციის თვითშეფასება დაეცეს. ქართველის თვითშეფასება კი ამაზე მეტად ალბათ ვერც დაეცემა. ანუ აქ უფრო რთულადაა საქმე, ვიდრე ერთი შეხედვით ჩანს.  ასე რომ ყოფილ ,,გიპროგორსტროის“ შენობას კიდევ დიდხანს არაფერი ემუქრება.

მისი სახურავიდან უცბად მტრედი პიკირებს, ჩიტის ანარეკლი მოსარკულ მინებს მიუყვება. ბილბორდის ჩრდილიან წიბოზე ჯდება. ბილბორდიდან რეზერვისტი იღიმის.“

ბილბორდიდან მომღიმარი რეზერვისტი მეორადი, სიმულირებული სინამდვილის  ჩამაფიქრებელი  სურათის დაგვირგვინებაა. რომანის მიხდვით ჩვენი სინამდვილე ერთი გრძელი სიმულაციური ჯაჭვია. სიმულაცია – არსებობის მაორგანიზებელი, რომელიც ისეთ ჯიუტ ფაქტად გადაიქცევა, როგორც  თანამედროვე  ფასადი იტალიურ ეზოზე. ასეთ ფაქტებთან ომი კი ისევე ძნელია, როგორც აჩრდილებთან, რადგან  ყველაზე საშიში აჩრდილები ამგვარ ფაქტებში  იმალებიან….

****

…..არადა,  ,,ჩევნ შეგვეძლო გვეცხოვრა, გვეკოცნა, გვეხოცა, გველოცა, გვეგინა, გვეთხოვა, გვეჯობა, გვეწერა…. გვემათხოვრა – უფრო ამაყად“………

 

ბათუმი, 2011

 

 

 

 

 

 

 

ზღვარზე ყოფნის პოეტიკა

 

,,…შენ ეძებ სიტყვას პირვანდელ ნიშნით

და არა ლამაზ ორნამენტივით..“

 

                                                                                                გივი ალხაზიშვილი

 

   პოეზიაზე საუბარი დღეს  უფრო კითხვითი აზრებისკენ   გიბიძგებს, ვიდრე თხრობითისკენ: ბევრი იწერება, ცოტა იქმნება. ამიტომ იძულებულნი ვხდებით  გზა უკან გავიაროთ და  ახლებურად დავათვალიეროთ  ის ,,ადგილები“, საიდანაც საერთოდ იწყებოდა და იწყება პოეზია.

 

  დრო და სივრცე ბევრ რამეს ინახავს, ის  საკმაოდ გულგრილია და ზარმაცი (გნებავთ ტოლერანტული) საიმისოდ, რომ  საგნები და მოვლენები ერთმანეთის გვერდიგვერდ  გამორჩევით დაალაგოს… მეხსიერება, რომელსაც ყველაზე კარგი გემოვნება აქვს (თუ გემოვნება, რომელსაც ასევე საუკეთესო მეხსიერება გააჩნია) წმენდს განურჩევლობის  მტვერს, რომელიც დროში და სივრცეში გაშლილ სინამდვილეს ნელნელა ედება ხოლმე.

 

… ვინ არის პოეტი?

 

  პოეტი ის არის, ვისაც შეუძლია დროის დინების საწინააღმდეგოდ საგნების წარმავალი ყოფიერება მარადიულში დააფუძნოს, ვისაც შეუძლია შექმნას  მეხსიერებაში გამკვრივებული   საგნებისა და წარმოდგენებისნამდვილობა და  მათი განამდვილება სხვათა ცნობიერებაში.

 

     სრულყოფილება ათავისუფლებს საგნებსა და მოვლენებს ონტოლოგიური საფრთხეებისაგან – დავიწყებაში, სასრულობაში სამუდამო დაკარგვის უბედურებისაგან. ერთადერთი ადამიანური ცოდვაც არასრულყოფილებაა, რომლის ,,მონანიება“ ხშირად საბედისწეროდ  გვავიწყდება.

 

    პოეზია ათავისუფლებს არასრულყოფილების ცოდვებისაგან.რაოდენ არ უნდა იცვალოს მან ფორმა და შინაარსი, ეს ის ტკივილია, საიდანაც ყოველთვის ყველაფერი იწყებოდა და იწყება.

 

    არასრულყოფილების სამშობლო დროითობაა, წარმავლობა და რაღა საიდუმლოა, რომ დიდია მისი ძალაუფლება.  ამ გაგებით პოეტი (თუ პოეზია) უსამშობლოა, რომელსაც არ ეშინია არავითარი ძალაუფლების, რომელსაც დრო ხან ესთეტიკური და ეთიკური ტაქტითა და   სინაზით, ხან  ჯალათის პედანტიზმითა და სისასტიკით  ახორციელებს….  

 

    შიშველი აღმაფრენა  კარგად იყიდება, მაგარამ  დროს ის უძლებს, რაც გრდემლის ქვეშ იჭედება და  სკულპტურული სიცხადით დგება ჩვენს წინაშე. შრომა ისტორიაა და ცოდნა. უისტორიო ლექსი  ფუყეა და მატყუარა, – შუა გზაზე გტოვებს იმედგაცრუებულს. სკულპტორისთვის კი  სუნსაც  ფორმა აქვს და დარდს სხეული, მთათა დუმილში მათი სიმაღლის სიბრძნე მეტყველებს, სითბო და მწუხარება კი მკლავზე იებად ამოდიან…

 

    გივი ალხაზიშვილის პოეზიის განცდა-გაგების მთავარი კარი  ხედვითი აღქმაა, შემდეგ  ერთვებიან სხვა სენსორებიც – სმენა, რომელიც ასონანსების  მუსიკაში იხსნება,  შეხება, როგორც სიტყვის სიმკვრივე, და ყნოსვა, როგორც ,,სხვა“ სუნთქვა.

 

 

Sen zurgs Seaqcev mSiSara fiqrs,

moCvenebiTad sibilur gumans

da mTebs gaxedav, isev rom sduman,

radgan simaRliT yvelaferi Tqves.

                                                                                                                                                                      

…..

 

is darCa Zmebze motirali,

mduRare cremliT orTav Tvalis amomkalavi,

dgas misi landi CemSi, rogorc dardis karavi.

                                                                                                                                                       

 

es ar aris foto_asli,

originalSi mec iq viyav, magram ar vCanvar,

radgan isini CarCnen CemSi

da suraTi aris CemSi da me CarCo var.

 

dilas aRviZebs puris suni,

arsobis suni..

SuaRamisas WriWinebis mSvidi simRera

adgils ar tovebs sxva xmebisTvis…

 

… da es yanebi mkaTaTveSi gadaTibuli

Cvens mosalodnel uZraobas –

gamzeurebul logins uSlian.

                                                                                                                                                        ,,პურის სუნი“

 

 

უღიმიმედდას,
ჩალურჯებულვენასუჩვენებ,
როგორცმკლავზეამოსულიას
დაგიხარია, დღესრომტკივილსგაგიყუჩებენ.

 

,,ჩაბრუნებულიმზერა“

 

 

   მაგრამ  შეგრძნებათა მყისიერ სინქრონულობას სადღაც ჩუმი  ირონია ბზარავს, როგორც სიბრძნის დაღი, რომელიც  შეგრძნებათა შორის მკრთალად მიიპარება და ქმნის პაუზათა ნაპრალს, როგორც მიჯნას დუმილსა და თქმას შორის, მოკვდავობასა და უკვდავებას შორის, ყოფნასა და  არყოფნას შორის,

 

natrobda Tavi xelaxla eSva,

magram sxva bgera ar hqonda eJvans.

 

miacilebda misi wkriali,

iqiTken, sadac mudam wre ari.

 

kari ver gaxsna didi oqtavis,

ukvdavebaze dardobs mokvdavi.

 

,,eJvani

 

rac Tavi maxsovs, me napiri viyavi mudam –

aramxolod zRvis, aramed sityvis

da sityvebs Soris arsebul droSi,

romelic mudam uTqmelobis tanjviT savsea,

vimalebodi da ar vCandi aRaravisTvis.

 

                ,,arsebobs viRac, vinc fxizlobs mudam

 

es leqsic, albaT,  kibes waagavs,

rom adi-Cadis im or kars Soris,

romelic mudam daxSulia, radgan Riaa.

 

                                                                                                                                                    ,,…Cven xom yvela daketil kars vebRauWebiT

 

zogjer pauza

Cvenc gvauCinarebs da vigulisxmebiT

im bzarSi, romelic Jamma amoqola,

 

                ,,puris suni

 

 

     ზღვარზე დგომა ნიშნავს იპოვო წონასწორობის ცენტრი, რომელიც  თვის თავში კრავს, გადაკვეთს ისტორიასა და თანამედროვეობას, როგორც პროცესს. ეს პოზიცია იმდენად შეიძლება იყოს ავტორის არჩევანი, რამდენადაც პოეტური სათქმელი  ითხოვს ამას. 

    გივი ალხაზშვილის პოეზია სწორედ ამგვარი წონასწორობის გამომხატველია. ე. წ. კონვენციური ლექსი  თემატურ-შინაარსობრივი პლასტის  ფორმალური გადწყვეტაა, როგორც  ინტერტექსტური დიალოგების ბუნებრივი ელემენტი და არა გაცვეთილი პოეტური ინერცია. შესაბამისად, იგი თავის ადგილს სწორედ იქ უთმობს ლექსწყობის სიახლეებს, სადაც მხატვრული მზერა საგნებისა და მოვლენების მიმართ აღარ იხსნება  რეტროსპექტულად და მომართულია  პერსპექტივიდან; მაგალითად,  სუბიექტ-ობიექტის ინვერსია, როგორც  პოსტმოდერნული ხედვითი ალტერნატივა, გივი ალხაზიშვილის პოეზიაში მზერის ვექტორის ცვლასთან ერთად ბუნებრივად იბადება:

 

… yoveli dRe ise mfurclavs,

rogorc adre wakiTxul wigns

da ver mixsenebs.

                                                                          

 ,,…am oTaxebSi erTmaneTis sunTqvac ki gvesmis

 

 

saSiSi mzera gimaxsovrebs

da man, vinc SenSi iqeqeba,

horizontic yulfad giqcia

                                                                                                        

            ,,…amoikiTxav xelnawers SenSi

 

 

    ამასთან  კონვენციური სალექსო ტრადიცია  არ თმობს თავის შესაძლებლობებს: ტექსტთა შორის დიალოგის პაროდიულ-ირონიული მოდუსის  გამფორმებლად სწორედ იგი წარმოსდგება.

     აქ ტრადიციული ვერსიფიკაცია, როგორც  ინტერტექსტის მაორგანიზებელი თავად იძენს  ახალ კონტექსტს. ამასთან რემინისცენციები, ალუზიები თავის მხრივ გადატვირთავენ ტექსტთა  შორის ,,შეფერხებულ,“  გაუჩინარებულ თუ გამოტოვებულ  დიალოგებს და მათ ახლებურ რეპრეზენტაციას გვთავაზობენ.    

    ეს არის ვერსიფიკაციის ის სემანტიკური  შრე, რომელიც ნამდვილ პოეზიაში შინაგანი კანონზომიერებით წარმოაჩენს ხოლმე თავის თავს და ახდენს ტრადიციისა და მოდერნის ურთიერთგადაფორმებას.

 

qr.. qr..eba. Suqi qreba..

qr..qr..eba qromatulad,

magram albaT ufro martivad…

gadanacvleba akrobatuli _

qari rom daqris, sadac unda da roca unda

daqris, qr. qr. qr. qr..olvis imitacia,

ganqarveba da qaris devnis gaxseneba.

 

udabnos qarva horizontTan dneba yovelTvis…

 

qr. qari, qori da  qoro nu fren..

da vaJTa qoro, da qaravani qoronikonis.

 

            saniSnebeli

saavadmyofo furceli

 

    პაროდიულ-ირონიული ნარატივის აღნიშნული ფორმალური წახნაგი  გივი ალხაზიშვილის პოეზიაში საინტერსო სემანტიკურ დატვირთვასაც ატარებს: იგი ერთსა და იმავე დროს გამოხატავს ბმასა და წყვეტას  ტრადიციასთან, რელიგიასთან, ექსისტენციასთან, ყველაფერთან, რაც სულ ცოტა ხნის წინ გენეალოგიურ მოცემულობად წარმოგვიდგებოდა. რემინისცენციები, ბგერწერის პოეტური სტრატეგიები, ევფონიები და ასონანსები  გვთავაზობენ ეს წყვეტები განვიცადოთ როგორც მარადიული  მთელის ნაწილი. აქედან – მისტიფიკაციაც, რომელიც როგორც განწყობის შიგნითა მხარე კიდეც განსაზღვრავს და კიდეც განასრულებს  მხატვრულ კომპოზიციას.

 

es moriale realobaa

da atmosfero farisevlur_amoraluri,

igive xalxi sadukevel_amoreveli

da godebidan amozrdili iudeveli,

Cven _ Zveli fiqriT, satkivariT, SecodebebiT,

da SuriT, Suris Sari_SuriT miuteveliT

         konturi

 

 

    მეორე მხრივ, ირონია ახალი დროის ხმაა, რომელიც ტრადიციულ განმარტებებსა და სახელებს თავისებურად გადანათლავს, ან სრულებით აუქმებს… ,,ქაცვიას დღიურების“ ავტორი არც ამ ხმას გამოტოვებს და   იგი თავის ბუნებრივ ადგილას შემოაქვს – ირონიისა და პაროდიის ქვეტექსტში…

 

         შემოქმედების თემატური პლანი პოეტის მხატვრული ინტერესების სფეროს ასახავს. ამიტომ იგი ყოველთვის საინტერსოა. გივი ალზაზიშვილი ამ თვალსაზრისით ქართული სააზროვნო ტრადიციების გამგრძელებელია.

         აბსურდული ყოფა, გაუფასურებული ღირებულებები ადამიანურ სევდასა და მწარე ირონიას წარმოშობს. ,,იყიდება საქართველოს“ მოტივი  გივი ალხაზიშვილის შემოქმედებაში  ეროვნული და მოქალაქეობრივი ცნობიერების კრიზისის თემატიკას აგრძელებს.

 

vyidi samSoblos, Tu ki isev arsebobs,

saWiro informaciisTvis:

“dareke, daubare!”

 

vyidi daubadebel Svils,

vyidi mxolod ucxoelze…

 

“dareke, daubare!”

 

            ,,morbenali striqoni

 

 

da es meramdene dRea,

ver ixseneb

erTi da igive dRe rom meordeba

da Senc rom arsebob viRacis asliviT,

romelic dedanTan yovelTvis sworia,

dedanTan sworia,

rogorc es masivi _

nacrisfer yofiTac ar arRvevs standartebs,

Sen arsad, is arsad, grZeldeba zozini _

andante… andate…

           

,,Tvali gzad gagirbis

 

  პოეზია  ადამიანის სულიერი სამყაროს გახსნის გარშემო ტრიალებს. ტკივილის,  მარტოობის, მიუსაფრობის, შიშის, სიხარულის, მშვენიერების ასახვა აქ იშვიათი პოეტური შთამბეჭდავობით გამოირჩევა:

 

da isev tivtiveb, da radgan tivtiveb,

ver xvdebi sarkmeli rad geqca miwurad,

Sen Ruza CauSvi sakuTar tkivilSi,

da axla CaSvebul RuzasTan micurav

            dilis koncerti

     Zveli albomi 

 

 

momenatrebi, maSinac ki, roca aqve xar

da meSinia rom gafrinde sadme CitiviT,

momenatreba Seni xelis mCate Sexeba

da SiSis SiSi da es fiqri SiSis CiTili

TvalebSi aCens uferul   foTlebs…

da qvasac Seni guli ucems …

                ,,puris suni

 

 

 

hyvaoda mdelo da gwvdeboda welamdi…

Sen dros izogavdi, TiTqosda welavdi…

 

erTmaneTs veZebdiT, vavsebdiT,  vTibavdiT,

vawvendiT, vkonavdiT  vkocnidiT, vcelavdiT.

 

xsovnac ki maRelvebs; maSinac  vRelavdi,

Sen Tvals akvesebdi da CemSi elavdi,

rad aRar Semogvwvda balaxi welamdi,

Cven, mosacelebi erTmaneTs vcelavdiT.

 

sityvebi dumilis da mzis saaTebis:

mgoni raRac  dagrCa kidev  gasaTibi.

 

            TuSuri pastorali

 

 

  

   ტრადიციის ნაყოფიერ ძალას პოეტი სრულად აცნობიერებს:  ფოლკლორული მოტივები თუ ალუზიები მხატვრული აზროვნების  ერთგვარ წახნაგებად წარმოსდგებიან:

 

aRar masvenebs miviwyebul Sairis suli:

cxra qalamani gavcviTe, cxra gza, cxra xerxi vcadeo,

“vdie da ver davewie, davje da davucadeo”.

            es dRe sad gaqra?!

 

 

Cven maT vsunTqavT

haerTan erTad da drosTan erTad,

vinc miabares casa da urnas,

kvamli iqa da ferfli aqa.

            daviwyebulTa rekviemi

 

     სამყაროს ამოუცნობი იდუმალება გულუბრყვილობას კვლავაც უნარჩუნებს ადამიანს, რომელმაც გაკვირვების უნარი თითქოს დაკარგა. ამიტომ უპასუხო კითხვები სწორედ ბავშვის ხმით გაისმის:

 

me rom gavizardebi, Sen xom Caizardebi?

                                              sad midis kaci, roca veRar brundeba?

sad imaleba qari, roca aRar qris?

sad imaleba cecxli, roca aRar anTia?

sad midis musika, roca aRar ukraven?

            ,,bavSvis SekiTxvebi

 

  თიხაა ადამიანი:  ხან სავსე, ხან ცარიელი. სავსე თიხა ,,მღერის“ და სიცარიელე ხმის დაკარგვის ტრაგედიაა. თიხა სავსეა ღვინით– ცისა და მიწის  ზიარებით…

 

..mkvdreTiT aRmdgarTa vsvamT sagalobels..

axla rom ismis fragmentebad da vsvamT kidevac

da vgrZnob saRamos lurjferovan gaxaverdebas

da qveyanaze mTvaris dardis  gadmokidebas.

 

..momenatreba, moferebisas

xelisgulis qveS rom iburcebi..

 

gadamafare Seni mzeris Tbili qsovili…

 

moizileba Cvenganac Tixa,

Tixisgan _ doqi,

mravlisgan _ erTi,

xolo im erTSi mravalTa Zili.

 

…mxolod Seni gamoRviZeba…

da  guliscemas ayolili sicocxlis Cqami

da pauzebis amoqolva cvalebad tembriT

 

doqi xmas icvlis…

 

gaxsovdes Tixa

 

                gaxsovdes Tixa!

 

 

miwa miwaa –

bolos miwa saflavs ekuTvnis

da es tipebi Tixis fexebze rom Semdgaran

da arxeinad miabijeben,

arc axsendebaT rom TvalebiT

TavianT cas daatareben…

 

… da es yanebi mkaTaTveSi gadaTibuli

Cvens mosalodnel uZraobas –

gamzeurebul logins uSlian.

 

,,…sakmarisia xelis gawvdena

 

    ამაოებაზე ფიქრი, სულისა და ხორცის ერთარსობა და ჭიდილი ბიბლიურ პარადიგმებს ეფუძნება. ქართული პოეზია ამ პარადიგმებზე ჩამოყალიბდა. დ. გურამიშვილი მათ სიმბოლურ-მეტაფორულ და პაროდიულ-ირონიულ ქსოვილში შლიდა. მისტიფიკაციის ამგვარი ტრადიცია მთელი თავისი ცხოველმყოფელობით გრძელდება და მხატვრულ უკუფენებსა და სააზროვნო ტენდენციების შინაგან უწყვეტობასაც იმპლიციტურად მიუთითებს:

 

მიპოვეთვინმე, ვინცშეაღვიძებსშვიდსიმიანქნარს,
რომმისისუნთქვამოსწვდესიალქანს
დაშემაცუროსზღვაშინავივით..

მედავივიწყებოცდამეერთეს
დაუდროობისზღვართანჩავივლი.

ვერდავთმეყოფადაგამოყოფა,
თავისმღვიმითდამკერდისაივნით.

 

                                                                                                                                               ,,მიპოვეთვინმე

 

 

da isev simRera Zveleburi _

hari_harale da arxalali,

balaxiviTaa es dReebi,

qari dahberavs da… aRar ari.

 

                ,,fsalmunis motiveბი

 

 

  დაბოლოს, გ. ალხაზიშვილის პოეზიაზე  საუბარი სრულყოფილების საკითხით დავიწყეთ. მხედველობიდან არ გამომრჩენია საუბარში  ასე შესვლის რისკი,– გამოითქვა ბუნდოვნად და მორალისტურად. მაგრამ თუ ეს ცნობიერი სტარტია, მაშინ იგი მხოლოდ მათგან დაშორების, განდგომა-გამოქცევის ნიშნულია.

 

   სრულყოფილება დასრულებულობაა. და ის იმდენადვეა შემოქმედებითი ჟინი, რამდენადაც ოსტატობა, იმდენადვეა აღმაფრენა, გნებავთ პლატონის ზეშთაგონება, რამდენადაც მოქანდაკის ფაქიზი შრომა და ზედმიწევნითი ცოდნა, გრძნობა მასალის.

 

  აღმაფრენა და ოსტატობა (ხელოვანება) ერთად  მაღალი პოეზიის (საკმაოდ დეფიციტური) კულტურაა. გივი ალხაზიშვილის შემოქმედება იშვიათი სინატიფითა  და სიღრმით  ფლობს  ამ კულტურის უმაღლეს ნიშნულებს და ქართული პოეტური კულტურის რეალურ  შინაარსსაც შეგვახსენებს, რაც, სამწუხაროდ, დღეს იმ ალტერნატივად რჩება, რომლის საჭიროებისთვისაც   ნარცისულ-ეპატაჟურ კმაყოფილებაში ლამის ადგილი აღარაა…

 

 

ბათუმი 2010

 

ტექსტის გაგების თანამედროვე პრობლემები

ლიტერატურა იმ სიახლეებით, როგორც ის დღეს ქარ­თულ სინამდვილეში თავის თავს წარმოადგენს და მისი გაგება-წაკითხვის მეთოდები ხშირად არ შეესატყვისება ერთმანეთს. ჯერ კიდევ მუშაობს წაკითხვის სტერეოტიპი, რომელიც აზროვნების კლასიკურ პარადიგმებს ეფუძნება. ეს სტერეოტიპი გარკვეულ გემოვნებას, პოზიციას ახმოვა­ნებს და იგი, როგორც წესი, სკეპტიკურია ახალი პარადიგ­მებისა და გემოვნების მიმართ, და საერთოდ გამოტოვებს ან უგუ­ლებელყოფს იმ ცვლილებებს, რომელიც ადამიანსა და სამყაროს შორის დამოკიდებულების სფეროში მოხდა და მიმდინარეობს.

ნებისმიერი სტერეოტიპი თუ გემოვნება ჭეშმარიტების თავისებურ გაგებას გულისხმობს. ჭეშმარიტების ის გაგე­ბა, რომელსაც კლასიკური აზროვნება გვთავაზობდა, გაგე­ბის თავისსავე გზებსა და მეთოდებსაც გამოიმუშავებდა…

მაგრამ ადამიანის მიერ სამყაროს გაგებისა და თვით­გაგების კონცეპტუალური ცვლილებების პირობებში დას­ტურ­დება აცდენა ჭაშმარიტებასა და მეთოდს, აზრსა და გაგებას შორის. წარმოიშვა აცდენები ენასა და საგნებს, ენასა და აზრს შორის.

ამ ცვლილებებს წინ უძღვის სოციოკულტურულ სინამ­დვილეში მიმდინარე პროცესები, მსოფლმხედველობრივი გარ­დატეხები, ცხოვრების წესისა და მისი ღირებულებითი პრიორიტეტების გადახედვა. ამ თვალსაზრისით ქართული სინამდვილე საკმაოდ ეკლექტურ სურათს ქმნის, რაც განსაზღვრავს კიდეც თანამედროვე ქართული ლიტერატუ­რული პროცესების სპეციფიკას..

ტექსტის ანალიზის გავრცელებული სტერეოტიპის მიხედვით (რომელიც, ერთი მხრივ, ტრადიციულ მეთოდო­ლოგიას ეფუძნება, ხოლო, მეორე მხრივ, ხშირად არც ახალ მეთოდებს უსახავს რაიმე ახალ მიზნებს), თავად ტექსტი მეორად პოზიციებზე გადადის. იგი თეორიული პლანის, მსოფლმხედველობრივი და იდეოლოგიური კონ­ტექს­ტების ილუსტრაცია ხდება ხოლმე. ცხადია, მნიშვნე­ლოვანია გარეტექსტობრივი ინდიკატორები, რომლებიც უზ­რუნ­­ველყო­ფენ ტექსტის გაგებას, მაგრამ არის სხვა ალტერნატივაც – ავხსნათ ტექსტი თავისი თავისაგან, რაც ნიშნავს შევცვა­ლოთ ვექტორი, ანუ ტექსტი მივმართოთ გარეტექსტობრივი რეალობებისაკენ და არა პირიქით.

ნებისმიერი დიალოგი, მათ შორის ტექსტთან (თუ ტექსტთა შორის) დიალოგი ექსპლიციტურად არასოდეს მიუთითებს თავის თავზე, ამდენად აქ ვდგებით სირთულის (ალბათ უხერხულობისა და რისკის) წინაშეც, ისაუბრო დუმილზე და თან არაფერი დააკლო მის მეტყველებას.

სხვაგვარად: დიალოგი ტექსტთან შეიძლება აღინიშ­ნოს როგორც აღმქმელ სუბიექტსა და ტექსტს შორის ხელისჩა­მორთმევის აქტი. ეს მეტაფორა გამოხატავს იმ ინტიმურ შინაარსსაც, რომელმაც თვითონ შეხვედრის ფაქ­ტი განსაზ­ღვრა და რომელიც ამასთან თავსაც ითავისუფ­ლებს საკუ­თარი თავის შესახებ რაიმე დაშიფრული კომენტარისაგან, ვერბალური ახსნისაგან. იგი შეიძლება იყოს გარკვეული გაგება, რომელიც წინ უსწრებს თავად გაგების აქტს, თავისებური ინტელექტუალური ტერიტო­რიაც, გნებავთ პოზი­ციაც, რომელიც აქ და ახლა შეიძ­ლება წარმოსდგეს, როგორც ერთგვარი ექსპერიმენტი.

თანამედროვე ცხოვრების დინამიურობაში ცხოვრების განცდაც არამდგრადია და იგი შეხებათა მყისიერობაში სამყაროს, საკუთარი თავის გაცნობა-დავიწყების პერმა­ნენტულ პროცესს წარმოადგენს. ამდენად, ჩვენი ეპოქის ნიშნუ­ლი მდგრადი და სანდო გარანტიების შექმნაა, რომელშიც ადამიანს დასვენებისა და შეცდომების, ანუ ადამიანად ყოფნის უფლება ექნებოდა.. შესაბამისად, მთე­ლი თანამედ­რო­ვე სოციოკულტურული სინამდვილე შეთან­ხმებათა რთუ­ლი სისტემაა, რომელიც გაზღვევს ადამიანად ყოფნის საფრ­თხე­ებისაგან. დაზღვევა თანამედროვე ჰუმა­ნიზ­მია, რისთვი­საც წინასწარ იხდი.

სტაბილურობაც კონვენციაა, რომელიც მუდმივად შეგ­ვახ­­სენებს თავის პოლიტიკურ და ეკონომიკურ პირობი­თო­ბას მსოფლიო მშვიდობისა და ადამიანის უფლებებისა და თავისუფლებების ფუნდამენტური პრინციპების (და)რღვე­ვების წინაშე. მაგრამ საქმე ისაა, რომ პირობითობა, კონვენცი­ურობა ამ სოციოკულტურული გარემოს თვითგა­ფორმების საფუძველმდებარე პრინციპია. ფეოდალურ-კლასობრივი ვერტი­კალი სახელშეკრულებო ჰორიზონ­ტალით შეიცვალა. ადამიანი ნებისმიერ შემთხვევაში ტყვეა… შესაბამისად, ცნობიერება ,,ძველ” სინამდვილეში მოითხოვდა გარემოებათა ,,ვერტიკალურ” ანალიზს, მის ამოცნობას, ხოლო ,,ახალ” სინამდვილეში იგივე პროცესი მიმართულია განფენილობითი პოზიციით შეთანხმებათა და პირობითობათა სემიოტიკური შინაარსის გაგებისაკენ.

პოლიტიკური და ეკონომიკური სისტემა, როგორც შეთან­ხმებათა და პირობითობათა სისტემა, სოციოკულტუ­რულ სინამდვილეს ამ სისტემისთვის მაორგანიზებლი სე­მიო­ტი­კური და კომერციული სტანდარტით ადგენს და აფორმებს.. ის, რომ ადამიანი პოლიტიკური ცხოველია, ამ სისტემაში აბსოლუტური მნიშვნელობისაა. მტერი და მოყვარე, როგორც ურთიერთპოზიციური მდგომარეობა, იმთა­ვითვე პოლიტიკური ოპოზიციებია, რომელიც საჭირო­ებდა ენობრივ გაშუალებას, სემიოტიკურ პირობითობათა სისტემურობას, როგორც გარ­კვეულ კოდურ მოცემულობას, რომელიც ფუნქციურად აქტიურდება კომუნიკაციის პრო­ცესში. მაშასადამე, ,,მტრისა” და ,,მოყვრის” (ო)პოზიციურ აცდენებში სემიოტიკური სისტემა სტაბილურობის გარან­ტად ავლენს თავს. აქედან, ენა ორიენტირებული ხდება აღწეროს, აღნიშნოს აცდენათა სინამდვილე, როგორც გლობალური ექსისტენციალური სიმარ­თლე ადამიანისა და სამყაროს დამოკიდებულებათა შესახებ.

რადგანაც თანამედროვე სამყარო პოლიტიკური გამჭო­ლობის უკიდურეს ხარისხს ატარებს, აქადან, ენაც ტოტა­ლურად პოლიტიკურია, ანუ იგი გვაქვემდებარებს პოლიტი­კის ყველა სემიოტიკურ კანონსა და კოდურ სისტემას, რომელიც ჩვენ მიერ მხოლოდ კომუნიკაციის აქტში ცნობი­ერდება. ენა საუკეთესო მასწავლებელია, რომელიც ფლობს სიბრძნეს ცნობიერებისა და საგნების, ცნობიერე­ბისა და მეხსიერების ისტორიული და ემპირიული კავშირების შესა­ხებ. ენის ფლობა ამ კავშირთა დაფარვა-გაცხადების საიდუმლოს ფლობაა და იგი ხელოვნების პრივილეგიაა.

აქედან, ლიტერატურაშიც, საგნობრივი და არასაგნობ­რივი რეალობები ტრადიციული სიმბოლოების ნაცვლად (რომლის თვითდამოკიდებულება იდუმალებაა და შიში არ გაცხადდეს საიდუმლო მეტაფორა), აღიწერებიან ნიშნებით, რომლებიც გამოხატავენ საგანთა გამოხატვის პირობი­თობას, მოკლე­ბულ­ნი არიან ყოველგვარ მისტიციზმს და ატარებს კომუნი­კა­ციური მარცხის სრულ ცნობიერებას, ასევე შემოქმედებით ინფანტილიზმს ყოველგვარი მოზეიმე განწყობილების მი­მართ რაიმე ერთმნიშვნელოვანი რაციო­ნა­ლური საზრისის, ლოგოსისა და აბსოლუტური ჭეშმარი­ტების ფლობის შესა­ხებ (ეს მარცხი და ინფანტილიზმი ირონიულად მიემართება შემოქმედებითი ტრიუმფისა და სერიოზულობის ტრადიცი­ული პოზიციებისაკენ..)

გაუცხოება ტოვებს უფსკრულს, მაგრამ ეს არ არის ცარი­ელი უფსკრული, ეს არის ის ადგილი, სადაც აცდე­ნათა ნაპრალში ადამიანები ერთმანეთს, ან/და სულაც საკუ­თარ თავს გამოტოვებენ. ამასთან ამ ადგილას ცნაურ­დება მოხელ­თებათა, დიალოგთა და გაგებათა მყისიერობა, რომელიც ბედნიერება-უბედურების ემპირიულ ინვერსიებს ნიშნობრივად აწარმოებს. ეს არის მარადიული აცდენების ჯადოსნური ტოპოსი, რომელიც გვაიძულებს არა უბრა­ლოდ ვიმოძრაოთ, არამედ ვიმოძრაოთ და შევხვდეთ საპირისპირო მიმართულე­ბით.

აზრის სიმბოლური გამოხატვის საპირისპიროდ, ნიშნით აზროვნებას, რომელიც ნაცვლად ალეგორიისა მეტონიმიას აქცევს მხატვრული ასახვის მთავარ გამომსახველობით სტრატეგიად, თამაშებრივი არასწორხაზოვნება და დესაკ­რა­­ლურობა ახასიათებს. თამაშში გაგება წინ უსწრებს თავად გაგების აქტს, ანუ გასაგები უკვე გაგებულია. ამგვარ ,,ჰერმნევტიკულ წრეზე” მყოფი აღმქმელი გაივლის მანძილს სუბიექტის გაგებიდან ობიექტის გაგებამდე. მიუხედავად შესაძლო გადაცდომებისა, შეცდომებისა, რო­მე­ლიც გაგების დინამიკაში დასაშვებია, ეს წრე, როგორც (ავტო)კომუნი­კაციური სისტემის ზრდადი ან მდგრადი ენტროპია, აღად­გენს ტრადიციის, განწყობის, ავტორი­ტე­ტის უფლებებს მონაწილეობდეს გაგების აქტში ისე, რომ არ ახდენდეს ამ წრის გადაგვარებას. ის, რომ ეს წრე არ გადაგვარდა, გადამერი ჰაიდეგერს უმადლის, რომელიც ამ წრეს, ,,შემეც­ნების დადებით პირობად და ინტერპრეტა­ცი­ასთან მისას­ვლელ ერთადერთ ხერხად მიიჩნევდა” (27.605).

ადამიანის შინაგანი ენტროპია, რომელიც შექცევად და შეუქცევად, ზრდად და მუდმივ პროცესთა შეკრულ (და არა ჩაკეტილ) სისტემას წარმოადგენს, პროეცირებულია პოეტური სინტაქსის ცვლილებაშიც – უკუქცევითობებში, სუბიექტ-ობიექ­ტის ინვერსიაში,  მაგ;

,, – კი მაგრამ ჩვენ ხომ მიწას დავენარცხეთ

და მერე წავიქეცით! თუ წაქცევას არ აპირებდა,

რატომ დაენარცხა ეს კაცი მიწას?

- იცით, ეს კაცი ჯერ მოკვდა და მერე დაენარცხა

მიწას,”

დ.ბარბაქაძე,

,,წესრიგის დამცველები”

,,არა, ისინი ჩვენ არ გვთამაშობენ”

…***

სიტყვები მკვრივდებიან, დედდებიან და მოვლენებად,

ნივთებად და შეხებებად გვიბრუნდებიან;”

დ.ბარბაქაძე,

,,კრისტალიზებული სიტყვების ჯამი”

,,ცხოვრება გრძელდება წარსულისკენ,

რომელიც კიდევ ბევრ ძვირფას შეხებას გაიყოლებს,

ერთმანეთით ამოავსებს ნივთებს შორის ცვალებად

მანძილს,

ერთმანეთში ჩაანაცვლებს სულ სხვადასხვა მიმართულებით აჩქარებულ გამოცდილებებს”

დ.ბარბაქაძე,

 ,,ცუდი ამინდის მერე”(3)

ტრადიციული პირდაპირი გზა, – საგნიდან აზრისკენ და აზრიდან სიტყვისაკენ, აღარ მუშაობს თანამედროვე პოეტი­კაში, რადგან ასეთი უშუალო გზა დაკარგულია. სუბიექტი და ობიექტი გაშუალებულნი არიან ცნობიერების ინტენ­ციით და გადმოიცემა ნიშანთა სისტემით, რომელშიც სუბიექტი საკუთარი თავის ობიექტი ხდება. გაგებისა და კომუნიკაციის აქტის პასუხისმგებლობასაც ნიშანი ატა­რებს. რაც მეტია ამგვარი პასუხისმგებლობა, მით მეტია კომუნიკაციური სიამოვნების ხარისხიც. სიტყვა და აზრი ,,ყოველ წამს ეცნობიან ერთმანეთს და მაშინვე ივიწყებენ ერთმანეთს. სიტყვასა და აზრს შორის მანძილი დრო-სივრცის ველზე იმდენად მცირეა, რომ გვაიძულებს ორი ნებისმიერი თანაბარმნიშვნელოვანი ჭეშმარტების პირისპირ აღმოჩენილე­ბმაც კი ან ერთი ვირწმუნოთ ან – მეორე. მაშასადამე ერთის უკუგდების ხარჯზე მეორეს მივანიჭოთ უპირატესობა, რი­თაც განხორციელდება კომუნიკაციის აქტი, ხოლო პროცესი შეიძენს თვისებრივ და ფუნქციო­ნალურ მაჩვენებ­ელს, როგ­ორც ხარისხს და როგორც ეტიკეტს”(4.30).

კომუნიკაციის პროცესში ცნობიერება ააქტიურებს პა­სი­­ური მეხსიერების ანუ დავიწყებათა სფეროს და იგი იწყებს მოძრაობას ჰემენევტიკული წრის მთელ სიგრძეზე გახსენე­ბებისა და ცნობისაკენ, რაც მთავრდება გაგებით, დიალო­გით, რომელიც წინ უსწრებს ხოლმე თავად მოძრა­ობის შინა­გან ენტროპიას. ამ მოძრაობაში დადასტურე­ბული აცდე­ნები გვაიძულებენ გავიხსენოთ, ანუ აღვადგი­ნოთ, გადავ­წეროთ დიალოგი, რომელიც ჩვენამდე იყო და განვათავსოთ იგი მარადიულ აწმყოში.

ბათუმი , 2009                                                                                                                                                         


Follow

Get every new post delivered to your Inbox.